Guest writer
Darrokima
HE RAMAH HIAN I LO PIANG A
I hlauhna chu nangmahah thamraltir la,
i huaisenna chu mite ṭawmtir ve ang che.
- RL Stevenson
He thu hi a ril em a, ka rilru-ah a cham reng ṭhin chung hian ka sawifiah thiam meuh ṭhin lo. Nung khawchhuak ve ngawr ngawr tur hian huaisen teh chiam a ngai lo va, chi mang lo tawka leilung luah ve hram hram tur pawhin hnam huaisen nih teh chiam a ngai hran lo. Mite hriat thama inpho lang tur leh, miten kan thawm an hriat thama hnam ropui ni tur erawh chuan huaisen a va ngai tehlul em!
Mi tam takin thil kan thlir fuh loh fo ṭhin a awm. Mi hlawhtlingte leh mi ropuite chanchin kan sawi a, an ropui hnu leh an hlawhtlin hnu chanchin kan hria a, kan awt a, an dinhmun anga din kan chak ṭhin. Chu dinhmuna ding tura huaisen taka hringnun hlingbawn an lo pal tlang tawh dan lam chu kan hre zui lo va, kan ngaihsak hek lo va. Mi tam tak ngaihsan hlawh ni turin thlan tui leh mittui eng zata tam nge a sen a, tuna a dinhmun sang taka ding turin vawi engzat nge a ṭah ruk a, tu'ma hriatpui lohin vawi eng zat nge a tlaivar a, engtianga nasa-in nge beidawng tura beitu nen an insual tih lam ngaihtuah hauh lovin, mittui vawi khat sen pawh huam ve si lovin tuna a dinhmun chu kan lo awt ve ringawt ṭhin.
Hlawhtlinna tlang chhipa chuang tur hian huaisenna thuama inthuam a ngai a, chu thuam kan phelh thlak rual rual chuan hniam lam kan pan nghal ṭhin. Mi tam zawk kan thil tuma kan hlawhtlin lohna chhan hi tute emaw min er vang leh, tuten emaw min hnuh hniam vang ni lovin, keimahni leh keimahni kan inhnuk hniam ṭhin a ni. Sawiselna kan tuar ngam lo va, mi hmai sa kan tawn ngam lo va, kan hmaa thlipui leh ruahpui lo thleng tur chu hlauvin kan khur a, a hnua ni zung mawi tak lo inkap chhuak leh tur chu kan beisei ngam tawh lo va, kan chau a, kan tlu hlen ta mai ṭhin a ni.
Hma lam pana phur taka kan kal ve ṭauh ṭauh laiin ruahpui vanawnin min nuai a, kan phurna chu a nuai zawp a, tho leh tur awm lo khawpin kan chak loh phah ṭhin. Min nuaitu thli na tak kar aṭanga mual let liama ni zung leh chhimbal zam hmu phak lo mihring chu he leilungah hian engmah ni lovin, engmah ti lovin, tu tan maha malsawmna thlen lovin a luang ral leh mai ṭhin. Thomas Carlyle chuan, "Mi chak lote kawng daltu hi mi chakte tan chuan hmasawnna rahbi pawimawh tak a ni thin," a ti. Sawifiah leh chuan a ngai lo. Tute emaw-in an beidawn phah thil kha tute emaw chuan tumruh lehzual nan an lo hmang a, an hlawhtling ta thin a ni tihna a ni mai. Mi chak lote pen peih tawh loh hnua la kal lui hram hramte hian an suangtuah khawvel chu a takin an dai phak chauh ṭhin.
Chutianga mite pen peih tawh loh hnua la pen lui hram hram tur chuan taksa chakna a pawimawh ber tawh lova, chaw ei tui viau ringawt leh sek em em ringawt lam a ni tawh lo. Huaisenna chiah a pawimawh tawh. Chu rilru huaisen chuan a hmaa thim chu a hmu eng lui tlat a, thim chhah tak piaha khawfing chat tur chu a thlir a, chu hmun chu a thleng thei chauh ṭhin a ni.
Kawng hrang hranga mi hlawhtling i tihte hi chhut rawh le - zaithiam, sumdawng, infiammi, zirna lama mi hlawhtling leh kawng danga hlawhtling kan tihte pawh hi han chhui chiang hlawm teh. 'A vannei a, Pathianin talent a pe a, a hmang thiam a nih hi, a hlawhtling khawp mai,' i lo tih liam ve satliah ngawt ṭhin ang kha an ni lo. An rah chin rap tur hian zahna te, hlauhna te, zamna te, manganna te, ṭahna thlengin an tawng a, chutianga lo ding chhuak ta chu an ni deuh vek asin. Chu chu va chhutpui lovin, nang leh kei hian muanglei aṭangin, 'A vannei lutuk,' kan lo ti leh mai ṭhin a ni. Vidal Sasoon chuan, "Thawhrim hmaa hlawhtlinna awmna chu dictionary-ah chauh a ni," a ti. Hei hian a sawi chiang khawp mai.
Ziakmi ropui Charles Dickens-a kha thu ziak lamah a tui em em a, a thuziahte a han en a, ṭha a tiin a chhuang ve a, chanchinbu lam leh publisher ṭhenkhat hnenah a han theh lut ve a, an chhuahsak ve ngei ringa a lo thlir laiin, a thu ziah an chhuahsak theih loh thu leh, a thuziah pawh a ngai ang anga an thawn let leh chu a dawng zel mai a. Chutianga a thuziah an chhuahsak duh loh an rawn thawn let leh chu iptepui khat aia tam a khawl hman. Mahse, chutiang thil beidawnthlak tak chuan Dickens-a thinlung a tibeidawng phak lo. A hma aiin a ziak nasa sauh sauh mai a, a tui tulh tulh emaw tih mai turin a bei ngawrh tulh tulh a. Vawiinah hian chu pa, Charles Dickens-a chu tunge a nih inhrilh kan ngai tawh lo. Mi dawihzep tak chu lo ni se, khawvel hian Dickens-a kha hre lo kumkhua ang.
Dawihzepna-in a pheh thluk zawh lohte lo ding chhuak thawm hi a ring duh a, an chanchin pawhin kan beng a lo thleng vat ṭhin. Chutiang dinhmuna ding thei tura kan kawng dal theitu lianpui, dawihzepna nena insi renga awm chu mahni inkhawngaihna hi a ni. Kan dinhmun chhe tak chu mu chungin kan ngaihtuah a, ṭhu chungin hma lam hun kan thlir a, kan hmaa hrehawm tuar tur a lo inchhawp hlekin mittui nen, mahni inkhawngaih chungin kan hmachhawn a. Kan dinhmun chu chhe em emah kan ngai a, chu chuan kan khup a tizawi ṭhin. Ṭap chunga huaisen taka hma lam kan pan thei a nih chuan a ṭha e, mahse, ṭap chunga kan chawlhsan ṭhin hi a pawi lai ber chu a ni.
A hnam ang pawhin hei hi kan ṭhanmawh bawk pakhat a ni. Mahni hnam hmuh hniam tlatna leh mahni inkhawngaihna hi. Hnam hnufual, rethei, neih nei lo, ram rethei hmuhin kan inhmu a, kan inkhawngaih a, chutah chiah chuan dawihzepna-in min rawn pawmchilh nghal ṭhin. 'Kan hnam tan hian eng emaw tal ka'n ti ve teh ang. Ka theihna kawngah chuan kan hnam hian ka zar eng emaw tal a zo ve tur a ni,' tih lam hawia thlir lovin, kan hnam chu rethei ti em em hian, lainat takin kan thlir a, kan mittui a tla a, 'khawnge, i thawk ang aw! I han bei tak tak teh ang,' tih kan harsat tlat a. Chu chuan kan ṭhan a tiṭhu tlat niin ka hre ṭhin.
Theihna mual a in-ang lo va, thiam zawng a thuhmun lo va, kawng zawh chak zawng a hrang nuaih thei. Eng pawh ti ila, 'hei hi ka ram tan, ka hnam tana ka tih ve ni rawh se,' tiin mahni infuih ila, he hnam chawi kan tum hian kan kawng zawh ṭheuhah huaisen takin ke pen tlang ila, ram chu kan siam ṭha mai dawn lom ni?
Bawp khawkherh chung leh mu vum thur reng ringawt chung hian tumahin hnam tan thil ṭha an tih ka la hre ngai lo. Mimal thawhrimna lo luang chhuak hian ram tan malsawmna chu a rawn thlen mai a, mimal huaisen zar a zo va, chu chu tu thawh atan emaw kan tih bik tlat a, engmah tih tur nei ve lo leh tihtheih nei ve lova kan inngai tlat a nih erawh chuan keini chu he hnamah hian a thlawnin kan lo piang a, a thlawn vekin kan luang ral leh dawn tihna a ni. He hnama ka lo pian ve avang hian he hnam leh ka mihringpuite hian hlawkna eng emaw tal an nei em? Nge ni a, khauchher pakhat lo piang ve nen hian kan ṭangkai dan a inchen tawk reng? Ram leh hnam tana eng emaw tal tive tura Pathianin he ram a dah hi ka ni tih rilru hi nghet takin pu vek thei ila a va ṭha dawn em!
Ziaktu ropui George Bernard Shaw-a thukhawhchang hi han chhiar teh - "He ramah hian i lo pian avangin he ram hi a vannei em em a ni tih i pawm tlatna kha ram hmangaihna dik tak a ni."
He rama i lo pian avangin he ram hian vanneihna eng emaw tal a khum ve dawn em le?