CHHINGKHUAL ṬHALENGHERI

'Hla phuahtu suangtuahna' tiin dah ta ila, a phawk fuh em ka hre lo; 'poetic imagery' an tih hi. He suangtuahna hi hla phuahtu tam tak chawmtu chaw ṭha a nih miau avangin literature ngainatute tan chuan dah hniama hnualsuat ngawt chi a ni lo. Hla ṭha tam tak leh thawnthu ngaihnawm tak tak hringtu a ni. 

Kum 1963 daih tawhah khan Nausel khaw nula hmelṭha Biakhluni chuan a u te belin Sialsuk High School-ah pawl 9 a zir ve a. Chutih hun laia pawl 9 zirlai hmeichhia chu nula puitling tak tak an ni deuh vek tawh. Chu nula ngaihnobei leh en nin har tak mai chuan Sialsuk tlangvalte rilru a sawi ngh$ng a, an r$m a, an z$m a, an cho leh el phak niin an hre meuh si lo. Chu nula ngaihnobeina chuan Sialsuk mi-ril Lalṭanpui beng hial a lo thleng ve ta. A in-ch>ng tlangvalho titi tui ber a ni tawh a, a puan hmawr dek tak ngial pawh an awm loh laiin, a khawivah lawi lo hmu thawi vuai tawhte chu a insawithei pawl an nih tawh avangin Lalṭanpuia tan pawh ngaihven loh theih a ni tawh lo. 

Chutiang khawpa tlangvalte sep rawn nula chu feh kal pahin a sikul kal tur a lo ch^ng ve ta tehreng a; hmuh thiang lo hmu emaw tih tur khawpin a buai zui ve ta. Hlim taka nui rawi rawi chungin, ngaihtuah nei awm lo tak hian a her liam a, Lalṭanpuia suangtuahna khawvelah chuan hmun a chang ve dawn ṭan leih leih chauh a, tlangvalho titi chu Lalṭanpuia chuan a man thiam ve ṭan a, a zawm thei ve dawn ta. Chu nula a hmuha a awm dan chiah chu sawi fiah thiam chi a ni lo. A ṭah nuih a ni deuh ber mai awm e. Sawi thiam theih loh lawmna mak tak mai nei chungin a hnuk a ulh deuh tlat a, van lam a han hawi chho a, khua a lo dul ruih a, khua han chuana nula dang han melh ch^kna eih a nei tawh lo. Leng dang chu an chuai nghal hn^wp a ni ber mai. 

Awmhar saisen nau ang ṭah ka bang dawn lo,

Chungkhua lo hn$m van zawlah;

Ṭah lai min hnem zo an awm lo,

Ka tan khawtlangpui zaleng an chuai.

tih hi a au hla a ni nghal a, hnem tum chi a ni lo. Ngaihnobei Chhingkhual Ṭhalengh>ri z<n ngaih awmzia chu hrilhfiah chiam a ngai bik tawh lo. A tukah feh turin a han chhuak leh a, a hma ni-a a lo hmuhna hmnunah khan a ding leh ta tlat a, kal chu a duh, mahse, a kal thei tlat lo. Feh tlai lutuk nih pawh a zak ve, mahse, a zak hleithei tlat tawh lo, chelh dingtu a awm tlat:

Turni khian kalkham hmel duh a tawng ngai lo,

Kei zawng ka lawmna reng a'n maw;

Thaikawi thiam dawi ang dawm mah la,

Ṭuan rel kal Parte i kham leh ṭhin.

a han ti nghal a. He laia tehkhin thu mawi em em mai, insaikalh tlat si a han chham chhuak mai thiam hi a namai lo ngawt mai. Ni khi chuan a duh lam pan turin daltu leh tibuaitu reng reng a nei lo va, ani erawh chu a feh kal tur pawh kal hlei thei lovin, mikhual nula ngaihnobei em em mai pakhat hmuh ch^kin a liam hlei thei lo va, khawi kawmkar aṭang emaw ni a lo ch^ng ru khiau ni tur a ni. Feh kal tlai te mai mai chu pawi a ti tawh lo va, lo lam lo hnim tur te mai mai chuan a ng>ng a chhun phak tawh lo va, engah mah a ngai tawh lo.

He mi b^k zawng hi chu a hla phuahtu suangtuahna khawvel a ni tawh a. Suangtuahnaa a khawvel din chawp nuam tak maiah chuan chu mikhual nula ngaihnobei em em mai chu a ta liau liau a ni tawh. An inhriatna a la rei loh tehlul nen, kumkhua pawha a theihnghilh theih ngai tawh loh tur sulhnu an neih dan te a han suangtuah zui a, nunhlui ngaih lunglenna ni lovin, hma lam hun lo awm tur avanga lunglenna thuk takin a man ta. He lei hi chu 

ṭapa kan inṭhen ṭhinna hmun a ni a, chu nula nen chuan engtikah emaw an la inṭhen ngei dawn tih a hre lawk vek a; a huphurh a, a zuam lo va, thih hnu khawvel, thlarau khawvelah tal inṭhen tawh lova leng dun turin intiam teh ang, tia sawm ngawt mai loh chu tihtheih nei teh chiamin a inhre lo a ni mahna le:

Hun tlem tea kumtluang nghilh loh par min ban,

Piallei a zau karlam a hla;

Rauthla sumtual chung vankhua ngei,

I tiam ang ṭhen lova kan len nan.

Ngun takin a han ngaihtuah ṭhin a. A nula lo chhai ve tawh leh lungawi taka a lo pawm ve ṭhin tawhte pawh mitthlain a han hmu hlawm a, a nula tawn thar chu mi dang zawng zawng lakah chuan duhawm leh ngaihnobei danglam bik, anpui nei lo niin a hria a. Tlangval dangte chuan engtin tak lo ngai ve-in lo suangtuah ve ṭhin ang maw tiin a ngaihtuah a. Ani rilru-ah chuan a duhawmna leh a ngaihnobeina chu a khat liam a, thil dang reng reng a ngaihtuah thei lo va, chutiang taka a ngaihtuahna luahtu a nih rual chuan a thinlung tiretheitu leh tihrehawm thlawntu mai mai niin a hre bawk si. Khumlaizawlah mutmu pawh tuah lovin a han ngaihtuah ṭhin a, mitthla-ah a hmel leh a sakruang chu a tak ang chiaha fiahin a lo lang a, 'Ka ta a la ni ve thei ang em?' tiin suangtuahna leh duhthusam a chawh pawlh a. A ngaihna a hre lo. 'Aw! Nang zet hi chu, i va danglam tak em!' tiin a hui leh pap ṭhin a. Chu bak tihtheih a nei vak lo.

Engtin ngai ve tak ang maw zaleng zawng hian,

Hleiten i dang chuang thinlaiah;

Dawn titam thinlai tiriangte,

Ngaihnobei chhingkhual Ṭhalengh>ri.

a han ti a. He lai chang hian a dinhmun chu a sawi fiah chiang hle awm e. Mikhual nula z<na uai, beisei sang lutuk si lo, rilru rethei takin a suangtuahna chu a vak vel tih a chiang reng mai.

He mikhual nula hi kan sawi tawh angin Nausel khua a nih avangin Sialsuka awm rei lovin an khaw lamah a haw leh ta mai a. Lalṭanpuia chuan Sialsuk khua chu ngui ta ruai leh reh ruih mai hian a hria a. An kawmchhak tlang aṭangin khua a han chuan a, leilung chu a ngai ang reng tho ni mah se Pu Ṭanpuia thlirna mit aṭang chuan mawina an hloh tawh a, ngaihnobeina an nei tawh lo. Favang khua a mawi zo tawh lo va, hawina lam apiang chu lung tilengtu mai a ni a, khawhar leh lungleng tak maia mahni in chhunga zai tleng tleng emaw chauh chu a chan tawk a ni ta. Duhthusam ram aṭangin a han suangtuah zui a, dam taka an khaw lama haw leh turin a duh a, duhsakna a hlan a, mahse, ama chan erawh chau a ti hle a ni. Lungleng taka mittui nena hun a hman mek lai chuan, a mitthla-ah Chhingkhual Ṭthalengh>ri hmel chu a lang fiah em em reng mai tih hai rual a ni lo.  

Dam takin aw, tlang zapui chu liam ta la,

Z<nleng rauthla kan awih changin;

Awmhar ṭah zai tin rem r<nah,

I sakhmel parte a chul dawn lo.

He hla hi a thunawn nen phei chuan chang riat zet a nih avangin a chang mal zawng zawng han chip chhuak dap tur chuan hmun a awh thui lutuk dawn a, khi mi chin khi duh tawk phawt ila. A hnu lam thawnthu ngaihnawm hi tlem han sawi zui zawk teh ang.

Nausel nula hmelṭha Biakhluni khatia Pu Ṭanpuia'n hlaa a han chawi khan, a thupuiah 'Chhingkhual Ṭhalengh>ri' (he laia 'h>r' tih lai tak hi chhangp>r kan tiha p>r anga thl<k tur a ni) tih a hmang a, chu chu mi ṭhenkhatin, "Chhingkhual Ṭhalengleri" tiin a phuah che an lo ti a. Biakhluni chuan, "Ka nu leh pate kohhran mi an ni a, chutia Ṭhalengleri min lo tih chu an hriat ve hunah an duh awm lo mang e," a lo ti satliah a ni awm e. Chu chu Pu Ṭanpuia chuan a lo hre ve leh a, a phuah dan ni lovin an lo hrilh tih hre tho mah se, "Chuti a nih leh ka hla hi ka ko kir leh mai a ni ang chu," a ti a:

Awmhar chanmpion lunglen zai a kir leh ta,

Chhingkhual lungduh chawi a rem lo;

Lenkhua kan tlai lung a rual lo,

Awi leh na'ng Kungliani khiangawi hnu.

tiin a hla hi a ko kir leh ta a. He laia Kung­liani a tih hi Pu Ṭanpuia pawl, 'Awmhar Champion' an tih maia an nula zaithiam, Pu Ṭanpuia'n a hla tam taka a chawi a ni a. Hetih hun lai hian Kungliani hian pasal a nei tawh a. Mahse, Pu Ṭanpuia hian, "Chutia kan mikhual nula ber chawi a rem tak si lohvah chuan, pasal nei tawh hnu Kungliani ka chawina bawk ni mai teh se," a tihna a ni ber ang chu.