KA LUNGDUM HLA PAKHAT

Zai thiam si lovah chuan zai ngaina ber pawl ka nih ve ka ring ṭhin. Ṭhiante nena thla eng hnuaia lunglen hla han sak te hi a aia nuam tih ka nei tam lo khawp mai. Chutiang nikhua chuan hla chang hriltu hi ka ni ch^wk a; hla 

ṭha tih leh duh tam tak ka neih karah, sak hmaih ka phal ngai loh hla pakhat chu Lunglei tlangval hla phuah thiam tawngkhawr Lalzova hla 'Mangṭha mangṭha' tih hi a ni. JL High School-a kan luh laiin Pi Lalsangzuali Sailo (Fam) khan Mizo thu leh hla min zirtir ṭhin a. Tuna ka hla sawi mek hi min zirtir a, class-ah khan a sa ar ar ṭhin a, kei pawhin ka sak thiam ve phah nghe nghe a. Pi Zualbawihi sak ka hriat hmasak ber aṭanga vawiin thlengin nalh ka la ti ta reng mai a ni.

He hla hian mihring nun hi a phawk chhuak ṭhain, nula leh tlangval inngaihzawnna boruak hlimawm tak tar lang chungin, naupan lai nun zalen leh hlimawm tak ngaihawmzia te pawh chiang takin a tar lang a, 'hla ṭha' tih hi a inthlahrunawm lo tak zet a ni.

Aw kan nun hlui hmanlai thlirin,

Suihlunglen kim ten a tho;

Lungkham chhailai di z<n a cham lo,

Saisena ch<n chawiin.

Nia, mihring puitling, rilru pangngai pu chuan nun hlui hi kan ngai vek mai awm e. Hmanlai kan han ngaihtuah a, mitthla-ah nun hlui leh sulhnu tam tak a lo lang a, lunglen a kai tho a, chutiang hunah chuan pan lai nun hlimawm tak hi hmun pawimawh changtu a ni fo mai. Nimin ngai hauh lo leh naktuk lungkham hlek lovin vawiin kan hmachhawn a, hun lo her chhuak ang angah kan vui ngai lo. Nula tlangvalte tana thawnthu ngaihnawm leh lungchhiatthlak tam tak hringtu 'hmangaihna' lah chuan nunkhua a la chawk buai phak lo va, z<n ngaih awmzia te chu kan la varpawh lo nasa mai si. Chu hun zalen, khawvel hi kan chunga a ngilneih em em lai kha han ngaihtuah kir chuan lung a tileng lo thei ṭhin lo va, a ngaihawm bang thei lo.

Ka zirtirtu ngainat em em Pi Zualbawihi khan helai ch^ng hi dik chiah lovin min lo hrilhfiah ṭhin a. A hun lai pawh khan ka ngaihtuahna a tibuai deuh ṭhin reng a. Ani kha chuan, "T<k khat chu Lalzova hian thingrema thlalak hlui a hai chhuak a, an naupan lai thlalak a hmu fuh hlauh mai a. A lungleng ta em em a, mahse, chuta a lunglenna chu nula tlangval inngaizawngte lunglenna ang hi a ni lo va," tihin, 'lungkham chhailai di z<n a cham lo,' tih lai vel hi a sawi fiah ṭhin a, Class X Mizo Puitu a siamah pawh khan chutiang tho chuan a hrilhfiah ṭhin. Mahse, a hla thu hi ngun taka han ch$kin, thlalak hlui a en vanga a lunglen thu leh, a lunglenna chu z<n ngaih lunglenna lam a nih leh nih loh thu lam ni lovin, naupan lai a ngaih thu leh, naupan lai chuan inngaihzawnna leh z<n ngaih awmzia a la hriat loh thu a tar lanna zawk a ni tih a chiang viau. 

Kums<l lam ang her zel,

Sakhmelṭha sensiar kan tawng;

Thinlaiah di z<n a lo cham a,

Lunglen kan kiu vawng vawng.

Hetah zet hi chuan a chiang ta - Kum a lo vei a, naupang khawvel aṭangin tleirawlte khawvelah kan han chuang chhuak a, tu'ma hrilhfiahsak ngai lovin 'z<n ngaih' awmzia chu kan chiang ta. Lalzova hian tleirawl hmelṭha tak, hmangaihna lama a thinlung muthlu mek beng harh zawktu a tawng ve tih a chiang reng mai. Chu tleirawl a tawn ni aṭang chuan 'z<n' awmzia chu a thinlung lamah hrilhfiahin a awm a, a fiah mah mah te pawh a ni mahna, heti taka hla ṭha phuah nana a hman zui tak danah. Kawnglaia an intawh chang te pawhin a thinlung lam chu a ṭek chhuai chhuai anga, a b$ng mup mup anga, Tom Sawyer-a lu bur ang deuhin a lubur chu duhthusam hlirin a khat ṭun te pawh a ni ve maithei. Suangtuahna leh duhthusam ramah cheng zuiin, zanah mut hmunah a han ngaihtuah zui ve ngei ang. Hetiang boruak hi a nuam a, a hrehawm bawk a, a na nuam a ni ber awm e! 

Chhak kawlrawn turni lo eng se,

Tawn loh nan ṭuanna a dang;

Awmkhawhar di ngai ka th^m vel a,

Ṭuan zai ka rel thei lo.

Ka lo suangtuah ve mai mai ṭhin danah chuan, tleirawl ngaihzawng nei hlim chauh an la nih avangin sikul kal lai vel an ni ngei ang a, sikul hranah an lut a ni ngei ang. Zingah khua a lo eng a, Lalzova tan chuan ni a rei duh ngawt ang chu. Nilengin Sakhmelṭha Sensiari chu a hmu thei dawn lo tih a chiang em em ang a, sikul kalkawngah te a tawk hlauh ang em tih a ngaihtuah ang a, chu pawh chu a beisei ngam meuh loh phei chuan, a tan chuan ni tin mai hi ni sakei a ni deuh reng mai dawn a ni. Nia, sikul kal ch^kna reng reng nei lovin, nilenga mut zawi ngawih ngawih mai duh rum rum chang a nei tih pawh a chiang. A demawm lem lo, di ngaih vanga th^m vel, ṭuan zai rel thei lova ṭhut nilen ve ngawt chang nei hi kan tam hle awm asin. 

Tlai khua a lo ngui a,

Hel lai di r<n kan kai a;

Zankhua tlai se sam ang ṭhen nan e,

'Mangṭha' min lo ti e.

Khel lovin zan hun a lo her chhuak a, tleirawl zakzum rual lek mah ni se a pawttu pawhna a na ngang ni tur a ni, Lalzova pawh hian hrui lova amah thlung bet tlattute in chu ph<r leh huphurh bawk siin a pan ve a. Amah mai chuan a leng ngam kher lo maithei. A ṭhian ṭha tu emaw kha a han sawm ve ngei ang a, in chhung luh ringawt pawh an tan thil huphurhawm tak a nih dawn avangin lut hmasa tur pawh an inhnawn ve fe maithei. A tawp a tawpah an huaisenna zawng zawng sawm khawmin an han lut ve rawih ang a, rual u deuhten an rah tlan ch^n tum chu an lo ch^ng ve a, a zar ṭha ṭhaa an lo fu tawh a nih phei chuan, anni ṭhian dun tan chuan a inthlahrunawmin sawi tur a vang duh ngawt ta ve ang.

Lalzova chuan chu tleirawl duhawm tak chu ngam leh ngam lovin a han melh leh zauh ṭhin ang a, amah ngaihsak awm reng reng lova mi dang a lo biak daih emaw, thil dang a lo tihsan daih emaw a nih chuan a thinlung chu a na vung vung ang a, a thin a phu dut dut ang a, a ṭah te pawh a chhuak hial maithei. Chuti a nih loh leh, beisei aia chianga an mit leh mit a intawn a, mawi ngaihnobei fahrana a lo nuih seih phei chuan, a thin chu a rin aiin a phu nasa leh zual ang a, a ṭ>k chhuai maithei a ni. Dam man awm hliah hliah te'n a han hre thar leh thut ang a. Rei lo t> chauh tal chu a changtupa ni ve hliah hliah te pawhin a inhre ve ngei ang. Chutiang nui hmel duhawm em em mai a thlir mek lai chuan leng hawn ar a lo khuang a. 'Mangṭha' intih loh theih a ni ta lo. Luhkapui aṭangin an han inmangṭha ang a, "Lo leng leh r'u aw," tih ṭawngkam ṭha ringawt pawh an tan chuan a hlu dawn lutuk a; haw kawng tluanin an pheikhai a zan phah ngawt ang chu.

Aw le mangṭha enchim loh di,

Vangkhua a zau kar a hla;

Tawnmangah tawh leh ni her sela,

Thu tin i hril dun ang.

Tleirawl zakzum leh inngaitlawm Lalzova te ang tan chuan beisei han tihsan viau ngam a har hle ang tih a hriat mai. A takah chu tleirawl duhawm tak chu duat takin a la pawm ve thei ang em tih te, a nupui hial a la ni ve mai ang em tih te chu ngaihtuah ngam chi ni pawhin a la hre lo va. A tihtheih chhun leh a duhthusama lian em em mai chu - ‘Mumangah han inhmu hlauh mai ila, hmangaihna thu thlum tinreng infah tawnin, lungrual takin han leng dun ve hlauh mai ila’ tih mai hi a ni. Chu tleirawl duhawm em em mai chu mumangah chauh pawh a lo hmuh a, a lo pawm a, hmangaih thu te a lo hrilh ve thei ngai a nih chuan a tan chuan a lawmawm em em dawn tih a hria a, a beisei chu a sang lo hle a ni. 

Mawi chungchuang em emin thla a lo eng a, nun hlui leh hun hlui a lo ngaihawm thar a. Khawvel reh duk kar aṭangin thla eng chu a han thlir ṭhin a, duhthusam mai loh chu tihtheih neiin a inhre lo va, beisei a nei sang lo. Chutiang khawpa tleirawl duhawm leh z<n phur, ngaihnobei em em mai chuan ani tehlul chu hawi ve hian a ring thei lo va, a luah zawh ve turah a ngai thei lo. Chuti chung chung pawh chuan engtikah mah theihnghilh theiin a inring lo. A z<nin a phuarna chu phelh theih chi-ah pawh a ngai lo va, ani ngai reng renga dam chhung hun vui liam turah a inngai hmiah mai a ni. 

Mangṭha mangṭha mangṭha mangṭha,

Dam te'n laikhumah z^l la;

Kei ariang chu kan r<n-in chhungah,

Tinkim ka dawn tang e!

A mangṭha duhthawh mawlh mawlh danah hian a thinlunga a tlak natzia chu hai rual a awm lo. Dam takin, thlamuang takin, mumang hlimawm tak nen tui takin mu sela a duh a. Chutiang tur chuan mal a sawm a. A ṭawngṭaina-ah te pawh a chham tel hialin ka ring. Chutih lai v>k chuan ani chu thil thui tak ngaihtuah chungin, chan tawka lungawi lo angreng tak chungin a khumah a mu ve b^m ang a. Phu loh z<na a uai mek vanga a duhthusam khawvel chu a muthilhsan thei ngut ang emaw!!

Lalzova hi a hla zawng zawng han bih chianin, tlangval inngaitlawm leh rilru tluang tak, mite va ti-el ngai lo leh mi pawi sawi hlau tak a ni tih a lang chiang hle a. A hlaa inngaihtlawmna tam tak kan hmuh hian amah hi a tingainatawm zual a. Mahse, he hla ch^ng a tihtawp dan em em hi chuan ka thin a tiur deuh ṭhin. Mumang ramah na n^ n^ te chuan han che na ve deuh se, Tleitiri lakah pawh han huangtau ve deuh se, a changtupa ber niin, tlangnuam te pawh han per kaipui ve lawp lawp mah se a pawi loh tehlul nen. A chan chhe lutuk hian mi run deuh tlat ṭhin nia! 

Aw tawnmang mawlah pawh,

Suihlung ka rualpui si lo;

Ṭhaval dang nen nui hiauva lengin,

Parte ka tawng ṭhin che.