MITEN AN HMU VE LO!

Inlarna te a nih ngawt loh chuan mite hmuh loh ang hmuh bik hi a har khawpin ka hria. Hmuhna tura mit pahnih nei hlir hi kan inpel suau suau a, thil thar emaw kan tih te hi tute tih dan emaw, tute hmuh hnu emaw te hi a lo ni zel a. Chutiang khawvela cheng kan nih avang chuan alawm, mite hmuh loh ang hmuh leh, mite hriat loh ang hriat te, mite ngaihtuah loh ang ngaihtuah te hi ka tlin chi ni ve lo hian ka hre ta ṭhin a. Chutiang hunah v>k chuan, ka hmuh loh ang lo hmu bik ziahtu, Zirsangzela Hnamte kha ka ngaihtuah chhuak ṭhin. 

Miten hmelṭha min tih lem lohzia pawh ngaihtuah phal bik lova, ni tin zan tina kan sakhmel hmuhmawi chawp mamawh ve tak thlir nana kan lo hman ve ṭhin, darthlalangah khan ani chuan ama hmel mai va hmu lovin, mihring nun dik tak mai hi a va hmu bik a. Chutia a va hmu mai chu duh tawk lovin, mawi lungrun lutukin hla-ah a la chantir zui a. Kan thil en in-ang reng sia kan thil hmuh intam hleih lutuk leh, kan inhmuh ril hleih lutuk te hi a chang chuan ka thik lek lek ṭhin. Chu mai a la ni lo, kawng sira in-ram ding mai maiah te pawh ani chuan thil ropui a hmu bik zel a, hla mawi chuai ngai lo tur min chhawp chhuahsak zui a. Eng mit nge maw kha pa khan a put bik le tih mai awl tak a ni. 

A hla pakhat, 'Phengphe Nunnem' te kha kei laisen lungmawl hian ka thiam ang tawkin ka han bih a, ka han zir a. Mite tih angin, ka han lip-se ve vel a, 'Leng der der thangvan zauvah, par tin zu lawr phengpheleng...' a han ti phawt mai a. Ph<r fahranin, "I hi le, kan Pu Zirsangzela hian a chhep sual ve chiang khawp mai le! Khawia phengpheleng mah thangvan zauvah a leng der der lo tawp ang. Hei chu dawt chiang bal a ni. Phengphehlep hi a thlawk hniam thei lulai em mai, thangvan zauva lengah chuan a chhiar chi loh tawp ang. Muvanlai emaw, van sanga thlawk chi sava dang emaw te chu ni se ka hre thiam. Phengphehlep ber kher hi chu 'leng der der thangvan zauvah' tia chhal chi a ni lo tawp mai. A thu hrimah thangvan zauvah khian lo leng ta tehreng pawh ni se, engtin nge par tin zu a lawr theih tehlul ang? A va dik lo chiang tak em! Heng te hi thu leh hla thiam inti ve PL Liandinga tih angreng te chuan a dik lo tih an hre leh tawp nang! Tui taka an sak thiam chuan an duh tawk leh em em ringawt pek ang chu. Kei hi chu ka thiam a ni. Criticism-ah hian ka lo va sang tak em!" ka han ti rilru ve deuh ut ut a. Ka han chhiar thla zel a, mahse, a tir lama ka thil tuipui hi hre chang tawh lovin, ka hmuh loh ang Zirsangzela'n a lo hmuh leh pek bikah bawk hian ka tui leh ta zawk a. Thil dang ka ngaihtuah leh thei chuang lo. 

Phengphe nunnem leh zaidam,

Vahkhuai, tho leh hmiripa'n;

Par zu dawn za thlir changin,

Hringnun hi ka ṭahpui ṭhin!

a ti leh ta bik daih pek a. Ka han ngaihtuah chiang a, nia, phengphehlep nunzia te hmu thiam tan chuan hringnun hi ṭahpui tham zawng a lo ni meuh mai. Ngaihtuahna a tikal thui asin. Khawvel ram zau zawk chu sawi loh, he ram zim t>-ah pawh hian, lungrual leh hlim tlang taka parzu dawn za hi harsa kan va han ti ṭhin tak em! Mizo kan inti a, hnam khat, ram khata cheng kan ni. Mahse, kan zingah hian innghirnghona te, insawi chhiatna te, tharum hmanga inbeihna te hi a va tlangnel em em a! Chu ber aia pawi zawk leh he hnam min ṭhen darha min la kuai hrang vek theitu tur chu chhungril lama indona hi a ni.

Hnam tlem t>, inthliar hrang tham lo leh indo tham lo kan nih mek lai hian,  a te zawnga kal kan chak viau vang nge ni a, a chi leh chi zawng te hian kan han inbei ve leh chiam mai ṭhin a. Mizo nih duh lo va, a chi bil zawnga thil zawng zawng kalpui tum ngar ngar kan lo awm ve nawk bawk nen. Hetiang reng reng chuan Mizo hnam hian ṭhan len lam aiin zuih ral lam a pan zel ang a, 'Mizo' tih hming hi khawvel aṭang hian thai bovin a la awm ang a, chhuang taka kan lo sawi ve ṭhin, 'Chhinlungchhuak' tih hmingte hi kan thlahte chuan an rawn hre tawh lo ang a, kan pherh veng vung mai dawn a ni. 

Lungrual taka ṭang tlang a, inpeizawn tel tel a, hma lam pana tlan tura inkai diah diah awm tak hi kan nih tehlul nen; hma lam pana tlanho dial dial chu sawi loh, kan ke chheh te hi a rual lo tulh tulh emaw tih mai tur a ni a. Milian leh mirethei inkar a zau tial tial a, ram hruaitu ṭhenkhat leh officer lian ṭhenkhatten inthiam lohna nei miah lovin miretheite khawrh ve tur chaw bel chu an khawrh zo duak duak a, an duham luatah mi retheite lo chhar ve tur chawmal pawh an thlauh phal mang lo. Anmahni'n an ei sen loh pawh an chhungkhatte leh an vua leh vangte tan an la hui ṭang ṭang a, mi retheite ai awha rawn che tura kan beisei chunglam lah chu a ngawi vung vung reng mai bawk si! Dikna leh rinawmna mawi taka a par vul ṭhinna hmun he ramah hian, kan chhuan ve em em ṭhin dikna leh rinawmna te kha khaw'nge a bikbo zawh tak? Kan ram hruaitu leh officer-te zingah hian min chhang ngam engzat tak awm ang maw? 

Mi rama politician hlawhtling an tehna chu a ram tana thil ṭha a tih tam leh tam loh-ah te, dikna avanga a ram tana a tawrh zatah te, a ram a hmangaih em vanga a retheih phah danah te a ni ṭhin a. Keini ramah zawng, politician hlawhtlinna chu a in chhawng san zawngah te, in hmun leh huan lo ram a neih zatah te, a thlam ropui leh ropui lohah te kan teh a ni berin a lang. Tu emaw chuan politik a han khel ve a, sum hnar dang nei hauh lovin khawi laiah emaw in hmun man to takin a lei a, in a han sa nghal ut ut mai a, 'hei, politik a khel fuh a, a lian chak khawp mai,' kan ti zui nghal mai ṭhin. Chu chuan a entir leh a nghawng chu eng nge? Mi rethei an retheih zual zelna, ram inrelbawl dan chhiat tulh tulhna, miretheite lungawi lohna, thawkrimte aia zakthei lo ringawtte din chhuahna, a tawpah hnam mualphona leh tluk chhiatna. Chutiang thil zawng zawng hringtu chu eng nge kan tih chuan, duhamna leh hlemhletna zahpuiawm tak a ni a. Chu chuan ram a ei chhe ṭhin a. Ram tam tak chu tho leh tur awm lo khawpin a lo ei ng>t chhe zo tawh a ni.

Hetiang ka ngaihtuah chang hian alawm, Zirsangzela rilru kha ka ṭawmpui lehzual fo ṭhin chu:

Theih chang ve se lenthiama'n,

Ṭuangṭuah par an vullai ni;

Chhunrawlah va ring ila,

Hringnun sual hnutiang chhawnin.

A ni ngawt asin. Kristian ram inti si-a Kohhran meuh pawhin eirukna a do ṭhat ngam lohna hmun, kan lehkhabu thianghlima 'sum ngainat hi sual tinreng bul a ni' tih inziak chawh chhiat tum ni awm fahran a, 'sual tinreng bul chu zu' tih kan chawi san mekna ram, sum ngainatna laka fihlim tura kohhran upaten mahni fate pawh an zilh ngam mang tawh lohna ram, sum thianghlim lo tih hriat reng leh eiru milian a ni tih a hriat reng pawh kohhranin a hnualsuat ngam reng reng loh a, a tlawn zawkna ram hi thlawh bosan a, phengphehlep anga pangpar zu dawna hringnun sualin a bawhbuai phak lohna hmuna tlai ni len a chakawm rum rum ṭhin. Mi retheite chan-ai dik lo taka ei zo duak duaktute zak miah lova an tualchaina hmun, mi dik lo leh hlemhle-te an kimkit chuan reng reng lohna hmun hi Kristian ram inti ngam ngat ram dang an awm ve ang em le? Kei chuan ka hre lo; khawvel hi ka la daidar lo em a, khawiah emaw chuan a awm te pawh a lo awm ve mial mahna! Mahse, hei hi ka pianna ram, ka seilenna hmun, ka neih chhun liau liau chu a ni ve si a! 

Rual awh a na ṭhin. Ram tana rotling tur thil kan neih ve turte pawh tute chhungkua emaw inhaivurna tur thil phuahchawp avangin a zuih ral fo mai tih han hriat te hian ṭah a chhuak ṭhin a, pawi khawihtute lah chu mi thianghlim lenin an leng zuar zuar mai bawk si. Eng kan ti zo ta nge? Hlim tlang takin, lawm tlang takin, mahni tana engkim hui tum lovin, mite tana inpekna rilru nen he ram hi kan luah theih tak loh a, he ramah hian dikna nen ro kan rel theih tak loh le? 'Rorelna vawnfung ka chelh rual hian kei leh ka chhungte chu kan milian nghal thur thur tur a ni' tih thuvawn hi engti ram hmangaihna rilru nge ka hrethiam ve phak lo va, eng Kristian ngaihtuahna aṭanga lo chhuak nge tih hi ka ngaihtuah ve thiam hek lo.

Karei! Kei hi, Zirsangzela hla phuah thiamzia leh miten an hmuh ve loh a hmuh bik ṭhinzia sawi tuma insang phek ka nih kha maw le! Ka huang lo thleng thlengin ka pal darh ta awm mang e! Nia, Zirsangzela khan a hla chang tawpah khan tihian a han chham chhuak leh ta zel a:

Phengphe nunnem lenthiami,

Lo leng leh la kan r<nah;

Kei ariang leh parmawit>,

I ngaiin kan kiu vawng vawng...!

Hei zet chu phengphehlep ngainatna satliah a ni ta lo. Kan mithiamte tih dan ka lo hriat ve ṭhin ang a nih chuan, hei hi literature mit aṭanga kan thlir chuan 'symbol' a ni. Zirsangzela hian Phengphehlep hi an ina leng turin a sawm a ni satliah ngawt tawh lo. Helaia a phengphe nunnem hi phengphehlep ṭial rik rek hi a ni tawh hauh lo. Nia, innghirnghona tel hauh lova len dial dialna te, inlungrualna leh induhsak tawnna te, inhmangaihna te, mihring nuna ze ṭha zawng zawng hi he 'phengphe nunnem' hian a entir daih tawh. Chu nun chu Zirsangzela hian a ngai a, a thlahlel a, a au lawm lawm a ni zawk. A ni reng asin! He hringnun han thlir hian, phengphe nunnem hi a ngaihawm a, he ramah hian lo leng sela, he ram tluanah hian han thlawk kual delh delh mai sela a va mawiin a va hmuhnawm dawn tak em! 

Zikpuii Pa khan, "Chu Nawhchizuar hmaiah chuan Vantirhkoh hmel ka zuk hmu a!" a ti a. Nawhchizuar hmaia Vantirhkoh hmel han hmuh tlat mai kha a ropui ngawt mai. Chuti ang deuh chiah chuan, phengphehlep thlawk der der vanga hringnun han ṭahpui hlep hlep mai hi a nep bik lo. Phengphehlep leng der der phena thil ngaihtuah tur, thil inthukru kha Zirsangzela chuan chiang fahranin a zu hmu a, a ṭahpui hial a. Chu a thil hmuh chu miten an hmu ve lo!