Vankhama Lengzem Hlate

Vankhama hian hla phuahtu dang lak aṭanga danglam bik em emna pakhat langsar tak mai a nei a, chu chu hla thu ulh leh ing euh tak tak hman a ching em em mai hi a ni a, a hman lah a hmang thiam narawh. Chu chu Vankhama ti-Vankhama-tu ang pawhin a ngaih theih hial a ni. Mi hla phuah dan a ni em tih lam emaw, mi hla thu chheh dan kalhmang a pawl em tih lam emaw, a tluangtlam ṭha-in a mam nalh em tih lam emaw pawh ngaihtuah hauh lovin, a rilrua a lan dan ang angin hla hi a phuah mai ṭhin niin a lang. Mi ṭhenkhat phei chuan, "Vankhama hla chu a ulh thei em mai, a ninawm," te pawh an tih phah hial ṭhin reng a. A hla ṭhenkhat phei chu mi tam tak tan chuan ‘a mak’ ti pawhin a sawi theih awm e. ‘Hmangaihna’ tih hla chang khatna te hi lengzem hla-ah chuan a mak ber pawl a ni hial awm e:

Thuhriltu’n hmangaih thu hmana a hril chuan,

Hmangaihna bak lei chhinah ropui awm lo;

Inhmangaih ṭheuh r’u ka lenrual duhte u,

Hmangaihin infak, uanthuan reng a rel lo,

Hlemhlet leh itsik, dawt thu mausam e,

Kei ka thu leh hla ngei kha lo ni e.

a han ti hmasa duah mai a. A la hre ngai lo tan chuan Pathian fakna hla emaw tih mai tur a nih laiin;

I sakhmel tawn changin thinlai a eng a,

I sakhming an sel leh kawl ang ka hn$m a;

A ṭha par tin kha Bawihte i tan ka ti.

a han tih chhunzawm leh daih a. A makin a dangdai hle mai a, Bible thu nena hetianga bul 

ṭan duah mai hi lengzem hla dangah hmuh tur a vang khawp mai.

Hla thu ulh deuh deuh a hman ṭhinna tak hi a duhtu vek vek tana Vankhama hlate ṭhatna leh ngainatawmna a lo ni ve leh hlauh thung a. Chu mai chu a ni lo va, zirlaibu lamah Vankhama hlain zir a hlawh em em chhan pawh hetianga hla thu har leh khirkhan deuh deuh, awmze nei thlup si remkhawm a thiam em vang hi a ni. Chu mai chu ni lovin, Mizo ṭawng grammar kalphung pangngai pawh ni chiah lo, thu inluh thelh leh insai kalh deuh nuk anga langin hla thu rem a ching viau mai bawk.

'Dawn titam' tih hla chang 4-naah chuan:

V^ng ta na e, tawn chang leh biahthudi sawi,

Nghilh bil lo la kan nun kha lungrukah

Takah chhun ni zantiangah tawng mah lo i,

A chuai lo lungrukah i hlimthla.

a han ti a. 'Vang ta na e, tawn chang leh biahthu di sawi' han tih te hi chu Mizo ṭawng kalphungah chuan a dik thei lo ngei mai a. Mahse, hla a nihna-ah erawh chuan a dik thei tho si a ni.

'I tan chauh ka rinawm ang' tih hla thunawn chauh hi han tarlang leh ila:

I tan chauh rinawmin ka awm tlat ang,

I tan ka inpumpek ngaihlungrun;

Hlimlai ni mah a chhuah ṭhin chuanin,

Ngui ni pawh khelna bil ngai lo.

Heng hla-ah te hian ṭawngkam pangngai ni chiah lo, ṭawngkam ulh angreng tak, hla thu pawh ni chiah lo ang te hi a hmang a. Heng bakah pawh hian, hla thu ulh deuh anga lang, han belh chiana dik leh mawi em em si eng emaw zat Vankhama hla-ah hian a awm a, chung chuan a hlate hi a ti-Vankhama ngawih ngawihin a hriat ṭhin a ni.

Hla thu ulh leh un deuh deuh hman a ching kan han tih rual hian, Vankhama tluka hla thu rem tluangtlam nalh thiam hi an awm bik chuang dawn em ni tih tur khawpa themthiam a ni leh tho bawk. 'Awmkhawhar lenkawl ka han thlir a' tih hla te hi han chhiar ila, a hla thu rem a tluang ṭha-in a mam nalh em em a. Chhiar a nuam a, Mizo lengzem hla-ah hian hei aia hla thu rem tluang nalh leh dak ṭha hi sawi tur a tam bik hauh lo ang. A tluangtlam lam chi-ah pawh hian a duai lo zet zawng a lo ni.

Sul ang min tum lo ka hai lo che,

Mahse aw, Ngaihzual i zunzam hian;

Zaman hmawng thing ang mi phuar vel e,

Fam hma loh chuan nang ngaih ka bang dawn lo.

A thu hi Mizo hla thu mawi tak tak, mi dang pawhin an hman lar tak tak vek rem khawm a ni a, a tluang ṭha a, a ril ngun lo va, a dak thlarh lawi si. 'Min ngaidam rawh' tih hla chang khatna te pawh hi hla thu tluang nalh tak, a chhama han chham ringawt pawha kal zaih mai, hla thu ṭha leh mawi tak a ni:

Ngaih luatah nau ang ka fiam sual che,

Heti maia lungher ka ring lo che;

I annem tui ang dawn tum laiin

Kar min dantu biahthu maw lo ni?

Heng hla aṭang ringawt pawh hian, Vankhama hian a duh phawt chuan hla thu tluangtlam pangngai pawh hi mawi tak takin a hmangin a rem khawm thiam ve tho a ni tih a lang chiang hle a ni.

Mizo lengzem hla hi a tlangpuia lakin, ngaihzawngte ngaihna hla emaw, inṭhen avanga rilru natna te, induh tawn avanga hlimna te, rinawm tura inngenna te a ni tlangpui a. Chutianga an thil tawn an sawi chhuah thiam dan erawh a in-ang lo viau thung. Chutiang karah chuan, Vankhama hian mi hla phuah dan leh an ngaihtuah dan ni miah lo, danglam bik taka thil lo ngaihtuah a, chutiang chu hlaa au chhuahpui a ching viau bawk.

Ṭha ta na chu tlei dang pawh i leng z<nah,

Lam sul ang an hawi ma bil lo'ng ti rawh Parte?

Chhaka vul mawi senhri par i iang reng kha,

Kan hel kan hel ang che vangkhaw mawi leng hi,

Hai ang tar khuareia lenlai hril chang a;

Lungtum loh Leng-Vuaiate i tih reng a'n

a han ti a. Heta a thil thlir dan leh a han sawi chhuah dan te hi tunlai ṭawng takin 'a common lo' ngawt mai. "Hmelṭha ta na na na chu mi dang pawh hian an hel nasa awm si che a. Keini tehlul hi chuan kan si thlu zo ve ngut che-in a rinawm si lo va. Nakinah chuan vanglai leh ṭhatlai hun te a la liam ve ang a, tar nih hun te pawh a la awm ve ang. Chutih huna i nulat lai te i sawi ve chang a, 'saw pa saw ka duh loh hnu a nih saw,' i tih ve reng reng atan pawh ka han chhai ve hrim hrim teh ang che," a tihna a ni ber a. Mizo lengzem hla-ah hian a tlukpui awm ang pawh sawi tur a vang viau awm asin.

Khuandim zamualpui pawh liam mah sela,

Ami tawnah hraileng chawi mah sela,

Kei ka thinlai her chuangin a mawi nem maw!

Nghak zel nang lenlai din thar Zawl­khawhermawii.

Heng te hi a mawiin a mak danglam ngawt mai. Ngaihzawngten ngaihzawng dang an han neihsan a, lo kir leh hram tura ngenna te hi chu a tam khawp mai. A nih loh leh deusawh titiha liam hlen vang vang tura chhaih zuina ang chi te pawh hla tlanglawn tak a ni. Vankhama ve thung hi chuan, 'Duh leh pasal chu va nei raw sek sek, in innei hlen dawn em tih pawh a hriat bik chiah loh a, m^k-chhiat te pawh i la tawk ve hlauh maithei asin. I la nuthlawi lo ang tih hi tuman an sawi thei lo. Chu vangin, i nuthlawi hun tal hi ka lo nghak ngat ngat mai dawn a ni,' a tihna a ni a. Hetiang khawpa inhuam thuina hla thu hmanga au chhuahpui hi chu an vang viau maithei a ni.

'Laikhum zala ka dawn pawhin' tih hla-ah pawh hian hla phuahtu dangin an ngaihtuah ngai lem loh nia lang kha ani chuan a lo ngaihtuah daih a. Chhungkhat laina pawh ni lo, thisena inzawmna pawh nei reng reng lo kan han inhmangaih ta tlat mai ṭhin hi mak a ti a, 'Pathian ruat a ni e' tih ngawt bak chu a chhan dang engmah awm theiin a hre lo va, chu chu heti hian a han chham chhuak a:

Mim ang kan piang hmun ta si lo,

Chi leh kuang kan inhnai hek lo;

I chunnu leh ka zuapa lah,

Lai an innat kan hre hek lo,

Eng dang vang a ni lo lungrun;

Khuanu leng tuah ngei kan lo ni,

Ka lam hawia i seih hianin,

Ka tan khuavel a par leh ṭhin,

Mi zawng zawngina kan hriat sa vek thil, hetianga hla hmanga mawi taka a han phuah chhuak thiam te hian a themthiamna a tarlang chiang viau a ni.

Mizo hla thua awm sa ni lem lo, a hla-in a mamawh si hla thu thar han chher mai pawh Vankhama hian a thiam viau mai. Chumi tichiang tur chuan a lengzem hla ni lo pakhatah chuan fahrah naupang khawngaihthlak tak tak, Khuanu malsawmna mamawh ngawih ngawihtute chu 'Khawngai hnuchham' a han ti mai a. Fahrah naupangte enkawltu tura tlawmngaia inpe, fahrahten an nu tak tak ang maia an belhte chu 'laina tlawmmak ch<nnu' tih leh, 'ch<n lem' tiin an hming a han phuah a. A dinhmun nen pawh a inhmehin a dik thluam mai. Nau hnute hnekna bur te pawh 'hnun-um dardawileng' a han ti mai a. A aia mawi leh inhmeh han phuah chhuah leh tur chuang a vang khawpin a lang.

Lengzem hla lamah pawh hian Vankhama chin chhuah, vawiin thlenga kan hla phuah thiamten an hman rim zui tak viau a awm nualin a lang. 'Nunrawng hmelṭha' tih hi tunlaiah chuan hla thu tlanglawn tak a ni ta. He hla thu hi Vankhama khan 'Der mai min bum lua em e' tih-ah khan a lo hmang a. A hun hma lama hla phuah thiamte kutchhuakah hmuh tur a awm mai loh avangin hei hi Vankhama chher chhuah a nih a rinawm viau a. A finfiahna felfai tak erawh neih a harsa deuh.

Chutiang bawkin, 'seih' tih hi a hun hma lama hla phuahtute kutchhuaka hmuh tur awm lo, Vankhama'n remchang tak taka a hman a ni bawk a, hei pawh hi ama chher a ni maithei bawk.

Lungrun hlim te'n seih rawh

Dam takin ka liam tang e

tih te hi a mawi em em a.

Ka lam hawia i seih hianin

Ka tan khuavel a par leh ṭhin

te a han ti a. Heng te hi chu Mizo hla thu mawi ber pawl a ni hial awm asin.

Hetianga hla thu han chher mai a thiam em avang te, a hla thu rem dan kalhmang a danglam hrim hrim avang te-in Vankhama hla hian zir a hlawh a. Mizo thu leh hla-ah chuan a lailum luahtu a ni kumkhua tawhin a rinawm.