LALENGZAUVA ZAWLAIDI

ZAWLAIDI tih lehkhabu, Laleng­zauva ziah hi Mizo literature-a hum pawi­mawh tak luahtu ‘tlar thum zai’ kan tih zinga mi, Neihlaia Zai beh chhana ziah, thawnthu ngaihnawm tak mai a ni. Mihring awm tak tak ngei, Mizo hla hlui ṭha tak mai lo pian chhuah chhan Neihlaia chanchin leh he thawnthu ziaktu suangtuahna insuih zawm a ni a. Lehkhabu ṭha leh hlu tak a ni. 

He thawnthu hi kum 1794-1798 bawr vela thil thleng niin a ziak a. A thawnthu tak tak inṭan hma hian ‘prologue’ tawi te a rawn dah a. Chu chuan hmangaihna avanga tuarna runthlak tak thawnthu min hlui dawn a ni tih a rawn tar lang nghal a. A tawpah epiloque ṭha deuh mai a dah bawk. 

Lehkhabu hi ṭha famkim a awm thei lo va, Bible meuh pawh hi a sawiselna tur zawng ngawr ngawr tan chuan duhthusam lohna lai a awm lo thei bik lo va; chutiang bawkin, he lehkhabu ngaihnawm tak pawh hian famkim lohna lai pawh a nei ve tho mai. He lehkhabu hi uluk taka chhiar chhuah dap hnu pawhin a changtupa leh a changtunu ber hi chian a harsa angreng hle mai a. Misualpa leh misualnu han tih tur bera pawh hi chian a har fu tho mai. A changtu pawimawh tak tak an awm ṭeuh laiin, a tu hi nge ṭan tur a, a tu hi nge lo huat tur tih lai tak hi man thiam a harsa deuh a. A chhiartu tana ṭan a na tawk lo hi a pawi angreng. 

A tira a changtupa ni tura ngaih theih deuh ber kha chuti lutukin a thawnthu chhungrilah a pawimawh zui lo va, misualpa deuh tura ngaih, Neihlaia lah chuan a changtupa rawng a kai chho lek lek a. Mahse, a changtupa zia dik tak, HERO kan tih ang tak taka chhal turin a khawsak dan leh a awm danin a phawk chhuak zo leh meuh bawk si lo. A changtute hi an laklawh deuh ni berin a lang. Buaina zawng zawng lo inṭanna chu lal fanu Zawlmangi a ni a. Chu nula chuan a nuṭapa Neihlaia a ngaizawng a, a unaupa chu pasala neih ngei tumin ṭan a la a, chumi kawnga a chet danah chuan pawisak a nei lo a ni ber mai. A huatawm reuh tehlul nen, a thawnthu a kal a kal a, chu nula pawh chu a lainatawm leh lek lek a, nula huatawm angreng tak kha lainatawm deuh mai leh ṭanawm deuh maiah a chhuah leh lek lek ṭhin. Ṭhenkhat tan chuan a thawnthu tingaihnawmtu a nih theih em em rualin, characterisation ching hnawktu a nihna lai a awm. 

Neihlaia’n nupui a neih vangin Zawlmangi a tlan bo va, lal fanu ve meuh tlan bo ta chu a khuate pawhin an zawng nasa viauin a rinawm a. Lal fanu bo thu hian khual pawh a kai ngei tur a ni. Chuti chung chuan, lal fanu Zawlmangi bo hi an khua aṭanga chuti lutuka hlaa lang lo, Vanchengpui khawper, Vanchengpui aṭanga hnai t>-ah, Vaipheiho khua-ah a lo awm reng mai a. Ni hnih khat lek emaw, kar hnih khat lek emaw pawh ni lo, kum hnih kum thum lai a khawsa lehnghal a. Lal fanu hmelṭha em em mai, Vanchengpui khaw dai lawka awm ve reng chu Vanchengpui khuate pawh hian hriat awm tak a ni a, heng lai vel khuate hi an intlawhpawh viau niin a lang bawk si. Hria ni se Neihlaia te khua pawh hian hriat thuai mai awm tak, mahse, an hre hauh lo mai hi a mak deuh a. He lai vel thawnthu inlalawn chho hi chuan duhthu a sam lo deuh niin a lang. 

A dawt lehah chuan, he lehkhabu ngaihnawm takah hian a vawrtawp, a tawn san lai ber, a thawnthu invawrh san lai ber kha sawi tur mumal a awm lo niin a lang a. A thawnthu hi a ngaihnawm mar ṭha viau a, han tawn san fal lai leh han uai thlak deuh lai pawh a nei lutuk lo. Chhiar zawm zel chakawm tak, khup hleih theih loh khawpa ngaihnawm ni mah sela a thawnthu invawrh san vanglai han mal man fak tur a awm meuh lo. Liantlinga leh Neihlaia inchaltauh lai vel te, Zawlmangi tlan bo hnua Neihlaia nena an intawn leh lai vel te, a tawpa Liantlinga leh Neihlaia’n an inkar thubuai an chinfel lai vel te hi a tawn san deuh lai ber a ni hlawm a. Hengah pawh hian a chhiartu tana lo ṭan ve 
ṭeuhna tur emaw, lo inhumsek ve ngat ngatna tur emaw ang chi kha a awm lutuk lo va. Tin, lawm avanga thawven hawkna tur leh thawk han lak huaina tur ang chi kha a awm vak hran lo va. A hma lama sawi tawh ang khan, chu chuan a chhiartu a tiṭang tawk lo va, a ngaihnawm em em laiin a climax sawi tur mumal awm lo hian a ngaihnawmna tur a tifamkim tawk lo niin a ngaih theih bawk. 

Heng bakah hian tihsual ho tham deuh tlema zawng a awm ve tih loh chu he lehkhabu-ah hian chin pawr tur a vang khawp mai a, a hma zawnga Dohleia ti reng, a changa Doliana han tih leh zauh te, dawnkawn tih tura dawnkhawn tih tlat te a awm a. Zu hi an khawn ṭhin a, zu an khawnna kha dawnkhawn ni lovin dawnkawn a ni thung. Tin, a ziaktupa hian palai tir tih leh palai thlak tih hi a danglamna a hre lo tlat bawk. Mipain nupui atana hmeichhia an biak dawna mi an tirh hian ‘palai tir’ an ni a. Inrem lohna leh intihthiam lohna eng emaw avanga an intihbuaipuite va dawr tura mi an tirh hian ‘palai thlak’ an ni thung. Thil hrang daih a ni a, hetah hi chuan nupui atana mi be tura an tirhte kha ‘palai an thlak’ tiin a sawi a, palai an tir zawk a ni. Heng tihsual tlem t> bakah hi chu sawi leh sel tur a vang a. A ziaktupa’n Mizo ṭawng a thiam ṭhatzia te hi a mak hial zawk a ni. 

Lehkhabu ṭha, thawnthu bu ṭha tehna pawimawh em em mai pakhat chu a ṭawngkam hman leh a ziah dan kalphung hi a ni a. Siamkima Khawlhring chuan a thawnthu ruangam leh thil thleng tak tak chanchin aiin an ziah dan kalphung hian thu leh hla ṭha a nih leh nih loh a hril zawk a ti a. Kan pawmpui vek em chu ka hre hauh lo na a, chumi kawngah chuan he lehkhabu hi a chhuanawm hle mai a. Ṭawngkam mawi tak tak, miin an hman tlanglawn lem loh hmuh tur a tam em em a. Chu chuan nasa takin he lehkhabu hlutna hi a belhchhah bawk. 

Lehkhabu dang ang lo takin he lehkhabu hi a tawpna-in a inṭan daih a. A bung hmasa ber hi a tawpna a ni tih a tawp chhiar thlen hma chuan hriat mai theih pawh a ni lo. Mizo zingah mai pawh ni lo, khawvel mihring zinga thil thleng zen zen lo, unau chhul khat kual kara nula tlangval inhmangaihna ang hmangaihna lo piang tlat mai chanchin a ni a. He thawnthu-ah hian mi pawimawh ber anga lang si lova thil engkima mawhphurtu chu Zawlmangi a ni. Thil lawmawm leh thil pawi lam zawng zawng lo thlen chhan bulpui ber hi Zawlmangi deuh vek a ni a. Nula fel tak pakhatin khawhring neia puh a tawk a, a chan chu chhe rap rap tak a ni. Chu thil pawh chu Zawlmangin a nuṭapa Neihlaia a ngaihzawnna nen rin loh lamah a lo inzawm daih mai a. Chhiatna dang a thleng zel a, a tawpa thihna rapthlak tak lo thlen takna chhan pawh a bul ber chu Zawlmangi leh zawlaidi hnathawh hrin chhuah vek tho a ni. He lehkhabu ziaktu hian suspense a hmang thiam em em mai a. Rin loh tak takin thil a lo thleng a, min barakhaih a, thil inpersan leh inlaichinna reng reng nei lo tura ngaih kha ril takin a lo inthlun zawm ru reng a. Chutiang thil chuan nghet takin a chhiartu a man bet a, chhiar zel turin a nawr kal lo thei lo a ni. 

Zawlmangin a nuṭapa Neihlaia a ngaizawng a, pasala neih theih dan kawng a zawng a, mi pakhat zarah zawlaidi hmanga Neihlaia a neih theih dan tur a ngaihtuah chhuak ta hlauh mai a. Mizo thawnthu danga zawlaidi intaha inngaihzawn ang satliah kha a ni ve lo. He thawnthua Zawlmangin zawlaidi a hman dan game play hi chu sang tak a ni. Ngaihtuahna fing leh ril tak a hmang a, thiltihtheihna nei tak tak lo tih a hriat chian em em zawlaidi kha thiltihtheihna mak tak nei angin a chhuah a, he lai vela a thil han tihkual dan hi mi fing tak ngaihtuahna aṭang lo chuan han ngaihtuah chhuah phak chi rual a ni lo va. A thawnthu laimu ber a nih bawk si avangin, he thawnthua zawlaidi hnathawh chakzia leh a hnathawhin nghawng a neih lenzia te, a nghawng thuizia leh nghawng pawi a ngahzia te, chu zawlaidi chu eng mah lo mai, phuahchawp zawlaidi mai a nih si zia te hi a ngaihnawm em em a, a thawnthu ruangam inphiar kual dan hi a changkang hle a ni. 

Tin, he thawnthu ziaktu hian chapter ending hi a thiam em em mai a. Bung khat kan chhiar zawha a bung dawt leh chhiar leh lo thei thei lova mi nawr thiam riau hi an awm a, chutiang zinga mi chu he lehkhabu ziaktu hi a ni. Bung a han tawp a, a dawt leha thil thleng leh tur hriat chakin kan keu leh a, kan keu kan keu mai a. Dah hlei thei lovin min nawr kal zel a. Chu chu lehkhabu ṭha zia pakhat a ni a, he lehkhabu pawh hi dah hleih theih loh a ni. He lehkhabu ziaktu-in thil a han sep rawtui vel ṭhin dan mawlh hi a ngaihnawm a. Hmunhma a han sawi kual dan te, tlang leh ruam a han sawi dan vel te hi a ram hmelhmang la hmu ve miah lo tan pawh a ngaihnawmin a chiang a. Cowboy thawnthu ziaktu lar tak, Oliver Strange khan, “Ka thawnthu ziaha hmunhma ka ziahte hi chu a takin ka fang chhuak vek a ni,” a ti a, chutiang em chu ni lo mah sela, a ziaktu hian a thawnthua hmunhma hi a bel ve viau emaw, a mitthla-ah a fiah viau emaw a ni ngei ang. 

“Chu kham sang tak mai chuan Suanghlum ram chu a hnuaichhiah lup mai a,” han tih te hi a mawi dangdai em em a. “Chu tlangdung sei tak mai chu a thluang phei zuah mai a,” han tih ang chi te. Hetiang ṭawngkam, a thil sawi mitthlaa min hmuh fiahtir thei riau chi hi a hmang thiam hle mai a, chu chuan a thawnthu ngaihnawmna hi nasa takin a belhchhah a. Zawlmangi tlan bo, Neihlaia’n a han zawn chhuah leh laia an boruak vel a han sep rawtui te hi a ngaihnawm a, suangtuahna a hruai thui thei em em a, lung a tileng vung vung thei nia! 

Sawi lan loh theih loh pakhat chu Zawlmangin a nuṭapa a ngaihzawn avanga thil rapthlak tak lo tuar vetu, nula pawisawi lo Kapkimi a ni. Kapkimi chu khawhring neia puh a nih miau avangin a chanin maian chan pawh a tluk lo va. Chu dinhmun chhe taka a din laia a nuṭapa Liantlinga chet dan hi a ropui ngawt mai. A farnu a hmangaihna leh a thlavang a hauh dan te, a farnu dikna leh thianghlimna hai lang tura a beih dan te hi a huaisenthlak hle mai a. A farnu dikna hai lang tura thih pawh hlau miah lova a beih dan hi mipa zia dik tak niin a lang. Liantlinga character hian he thawnthu hi a tingaihnawm em em a. A ṭanawm tehlul nen, duh aiin a thawnthu-ah hian hum pawimawh a luah tawk lo mah zawk niin a lang. 

Siamkima Khawlhring (fam) khan literature a sawi fiahna-ah, “Literature chu thu eng pawh, mihring nun nena inlaichinna nei, hun rei tak chhung hlutna nei tura felfai leh ṭha taka ziak a ni,” a ti a, “Dawt thu hlang a nih chuan ngaihnawm hle mah se, mihring tan hlutna a nei rei tak tak thei lo va, thu dik tak ni mah se, a ziah dan hmangin a zir miau loh chuan ngaihhlut rei tlak a ni chuang lo vang,” a tih chhunzawm a.

Siamkima tehna aṭanga he lehkhabu hi kan teh chuan - Mizo literature-a hmun pawimawh tak luahtu Neihlaia zai lo chhuah dan, mihring nun tak tak leh a ziaktupa suangtuahna inphiar zawm thawnthu ngaihnawm leh hlu tak mai kan hmu a. A ziah dan phungah lah chuan ngaihnawm leh rilru hneh em em mai, suangtuahna khawvela min chentir veng veng a, lehkhabu khup phal hauh lova a dawt leha thil thleng leh tur hriat chaka min nawr kal zel thei khawpa lehkhabu ngaihnawm a nih avangin, Zawlaidi tih thawnthu hi Mizo thu leh hla huanga lehkhabu hlu leh roh tlak tak pakhat chu a ni phawt mai.