PU SENA LEH DI ṬHEN

Lunglen hi thil nuama sawi tur nge a nih tih chungchangah hian mi hrang hrang ngaihdan a in-ang lo nasa hle mai thei. Ka ṭhianpa pakhat hi inti pa ve ngel ngawl deuh mai a ni a, “Ka lung hi a la leng ngai lo reng reng,” a ti mauh pek a. Kei chuan mi vanduai takah ka ngai. Lunglen hi hrehawm tawrhah chuan a nuam ber mai hian ka hre ṭhin.

Mi lungleng tam tak zingah hian lungleng chuang bik ṭhin hi an awm a, chu’ng zingah chuan kei ngei pawh hi inchhiar tel ve ka inthlahrung lutuk lo. Lungleng ṭheuh ṭheuh, z<n ngai ṭheuh ṭheuh, luah zawh loh di z<na uai ṭheuh ṭheuh zingah pawh hian mi vannei bik hi an la awm leh ta zel a. An lunglenna leh an thinlunga an vei ngut ngutte hla lungkuai taka au chhuahpui thiam bikte hi vannei ka ti ṭhin. Sawi chhuak thiam si lo, thinlunga khat liam ve si, vei ve em em mai sia z<n han ngaih tak tak mai te hi chu thawpikthlak tak mai a ni a. Chu thawpikna lak ata thawk huaina tur hla phuah thiamte hi chu vannei tak an ni. Chu’ng mi vannei zinga ka mi ngaihsan em em mai pakhat chu P.S. Chawngthu kha a ni.

Thinlung chhungrila ka hriatthiam em em, ka sawi chhuah thiam miah si loh te kha Pu Sena khan a leh pek awm thei tawh lo tur khawpa mawi hian min lo chhawp chhuahsak dim diam hlawm a. A dam laia lawmthu hrilh nachang ka lo hre lo kha ka inchhir ṭhin. A ruang sira ngui nghiaia kan han ṭhu ve ringawtte kha chuan kan tana thil ropui a lo tih hi a rul zo lo a ni.

Nia, lunglen nachang hria, mi pangngai tan Pu Sena kha ui loh chi a ni lo. A khawvelah khan suangtuahnain ka zu cheng ve ṭhin a, lunglenna hian min rawn bawm leh chiai chiai ṭhin:

Kei ka tawnah nau ang nuar hnu,

Thinlai dam te’n kir zai rel la;

Tlei dang par ang lawm lai bang la,

Lam ang lo her leh rawh.

a han ti a, he thu a han chham chhuah maina rilru te hi chu mi pangngai tan hriatthiam loh thu a awm lo. Tu emaw khan lung a hersan ve chu a ni phawt mai, mipa rilru-ah chuan, ‘vei tak chuan, nang lo pawh hi ka hmu ve em!’ tih mai awm tak a ni. Mahse, Pu Sena chuan a tawna nau ang nuar tawh hnu, val dang ṭanga bei tawh hnu chu inngaitlawm tak chungin a la thlem zui lawm lawm mai nia! ‘Mipa ve si’ kan ti mai thei, mahse, a ni ngawt lo, a phuartu z<nin a zir miau chuan pa leh pa loh lam a ngaihtuah theih tawh loh. Pu Sena pawh hian mipa dik tak a nih avang zawkin a tawna nau ang nuar hnu chu huaisen takin a thlem zui a ni mai. A au kir zo lo a ni ngei ang, a chang tawpah phei chuan:

A riang val ṭahna tur reng a’n hian, 

I piang Khuanu hualin.

a ti ta thlawt a. He hla tlar hnih lek han mawi em emzia hi insawisiak tur ni se kei hi chu ka in-volunteer ngam lo tawp ang. Sawi belh chiam ngam chi a ni lo. Hetia a awm ve tawp hian lung a kuai em em a, sawi zui vak chuan sawi buangbar a hlauhawm zawk. Pangpar vul ṭha hle hle lai chei mawi leh zual tuma rawng danga thai pherh ang chauh a ni ang.

Nula tlangval kan nih chhungin, ngaihzawngte nena inṭhenna boruak lungchhiatthlak tak paltlang lo chu an vang viau ang awm e. Chu boruak chu Pu Sena pawh hian a tawng ve malh malh viau ni tur a ni, a hla-ah hian chutiang lam hawi chu hmuh tur a tam khawp mai. Chu’ng zinga pakhat ‘Chuailopari’ tih te mawlh mai hi ṭahpui chiam mai a chakawm ka ti ṭhin.

Tlei dang dar ang an leng e

Mi tawna’n mawi mahna maw 

Thinlai an kham lo nang ang rengin

Zaleng dang sirah hnawlin

Nang ngaih zawng ka bang lo’nge

Kei ka tan a ṭha Chuailopari

tiin a han au chhuak a. A b<ngdawntuai nalh tak tak kha an vei suau suau, a thlir zawng a thlir lo thei bik lo va, amaherawhchu, chu’ng nula nalh tak tak lengte chuan Pu Sena mitah mawina leh duhawmna an nei si lo. Midang tan chuan a z<n phur ṭha ṭha pawh an lo ni mahna, mahse, Pu Sena mitah chuan nula leng satliah an ni ve ringawt mai. Nalh ve deuha a hriatte pawh kha tu emaw nen khan a han khaikhin a, an tling zo lo va, an mawi tawk lo va, a thinlunga hmeichhe pakhat hmun chan mek chu rawn luah lan turin an duhawm tawk lo va, z<n an phur tawk hek lo.

Mahse, thil pawi lutuk mai a lo awm leh a, chu chu a hla chang thumnaah kan hmu. Nia, chu Chuailopari chu hmanah chuan a lo luah ve tawh ṭhin ngei a, mahse, an hlim lai nite chu mumang ram ang chauh a ni tawh.

Tawnmang mawl a chang tur hi

Ka dawnin thinlai a na

Zarva ianga hlim ve lai ni te

Sakhmel mawi par ang lawm a

Nau ang nuih ve lai niin

Sam ang ṭhen ni a her leh si ṭhin

a han ti a. He thil ber mai hi alawm runthlak ṭhin chu ni. Engati nge kan thinlung la tinatu tur tih hre reng chung hian hmangaihna par hi lungchim taka kan tlan ṭhin? Kan la ngaih ngawih ngawih tur nunhlui hi kan insiam fo ni? Indem tur chuang kan awm lo. Beiseina hi mihring dam chhan a ni a, chu chu nun tinuamtu a ni a, chu beiseina chu mihring ti mihringtu a ni. Pu Sena pawh hian a Chuailopari hi a nun tifamkimtu a nih ngei a beisei ve a ni mai.

Hlim taka an nuih dun her her lai te chuan ‘inṭhen’ tih thumal hi a  ngaihtuah phak bik kher lo maithei. Mite hi an hmangaih berte nen hian an inṭhen ṭhin a ni tih te pawh hre ve reng mah se, a chunga lo tla ve tur chuan a ring phal lo a ni ngei ang. Zan thla eng hnuaia ngawi renga kut an inkhalhsak neuh neuh lai te kha chuan inṭhen theihna khawvela cheng an nih lam a ngaihtuah phal bik hauh lo ang. Chu chu leilung dan a ni a, Pu Sena hi a demawm reng reng lo. Hmangaih berte hmangaihna dawn phak loh tluka thil na leh tuar hrehawm hi a awm si lo va, chu chu hlain a rawn au chhuahpui a, a mangang au rawl chu keini hian malsawmnaah kan lo chhiar ta a nih hi.

‘Bei nge sei run dung’ tih hla te hi a mi den chu na ngaih ngaih tak a ni. He hla pawh hi a thupui ngai bawk; hlimlai ni ngaihna leh nunhlui liam hnu auh kir tumna bawk a ni. He hlaah hi chuan amahin nunhlui chu a au satliah ngawt lo. A ngaih em em, an nunhlui, inhaw lo taka hnai tea an inthlir ngawih ngawih lai te pawh a ni mahna, lungrual taka an len dun ve lai ni kha, ‘rawn ngai ve tak che maw?’ tiin zawhna a’n siam a, chhanin awm tak maw?

Nunhlui mual liam hnu han dawn kir vein

Lungrual ni kawla liam hnu kha

I thinlai rukah her ve chhuakin

Ngaih chang ni awm ve ang maw le?

Zawhna han zawt satliah mai mai zawng a ni lo tih mi pangngai tan chuan hai tur a awm lo. A zawhna phenah hian thil tam tak inphum ru a awm. “Hmana nang nen hlim taka kan nuih dun ker ker lai te kha ka ngai ngawih ngawih ṭhin a, ka theihnghilh ngai lo. Kha’ng kan hlimlai ni te kha nunhlui a lo ni ve ta mai si a tiraw? Kei chuan ka ngai vawng vawng ṭhin a, koh kir leh a, din thar leh ka chak ngawih ngawih ṭhin asin. Kha’ng kan nunhlui ngaihawm takte kha engemaw chang chuan i la hre chhuak ve ṭhin ngei ang tiraw? Nia, i theihnghilh vek bik chu ka ring thei lo,” a tihna ang velah lo ngai ta ila, hei aia sei fe pawh hian a la sawi zui theih ang. 

A chang dawt leh kan han en thla zel a, a chunga kan hrilhfiahna khi a dikzia a lo lang ta a ni.

Theih chang se nang nena leng dun lehin

Hal lo ten kan nuih leh nan maw

Chung muvanlai iang van sanga lengin

Ṭum ka nuam in dawhsangparah

tih hian a rilru chhungrila lunglenna sawi hleih theih loh leh a tal phelh zawh loh khawpa phuartu z<n phurh natzia chu a rawn sawifiah ta a ni. Duhthusam rama cheng chunga in chung melh tlawk tlawk mai loh chu tihtheih a nei tawh bik lo. An kar thu chhe tawh chu han siam ṭhat leh a, hlim taka han nuih dun leh her her chu a duhthusam ni mah se, ‘theih chang se’ tia tukkhum dawm bak chu tihtheih a nei tawh lo.

Nia, a duhthusam ram chu thlawkin a han fang delh delh a. Ka rin danin, khaw hranah an  a ni ngei ang. Hmana hlim taka an lo inchhaih nuih ker ker ṭhinna, an luhkapui tlangsang kha a han mitthla a, an nunhluite chu a tak ang maia fiahin a mitthlaah chuan a lo lang uarh uarh ang chu. Chulai hmunah ngei mai chuan ni han tumtawi dun leh a ch^k a, a puantahna bula lo tawlh nilen ve ringawt pawh a tan chuan a hlu em em si a, chu takngial pawh chu a chang phak tawh si lo.

Hetih laia Pu Sena khawvel hi a lungchhiat­thlak a, tawrhpui viau awm hi kan nih tehlul nen, ‘arpuia lungchhia, sanghara lunglawm,’ tih ang deuh khan, hla ṭha eltiang lo pianna chhan a nih miau avangin lawm sakhaiah kan la lo thei si lo va. Pu Sena’n di ṭhen lunglen a tawrhna zawng zawngte hi Zofate thu leh hla khawvelah chuan malsawmna ropui tak a ni kumkhua tawh dawn a nih hi.