Vankhama Khuarel Hlate

Mizo hla phuah thiam zinga a ropui ber pawla chhal ngam, Mizo hla kungpui miril Vankhama hian hla 53 chauh a phuah a. A tam lama kan chh<t dawn a nih chuan Mizo hla phuah thiam zinga a ropui ber pawl a ni phak kher lo maithei. Mahse, a tam lam ni lovin, an hla phuah chhun ṭhat dana zirin an hlutna hi chh<t a ngaih avangin, Vankhama pawh hi Mizo thu leh hla-ah fahrin manhla leh hlu danglam bik a ni tih loh theih a ni lo. 

Kutchhuak ngah viau lo mah sela a hlate hi zir tham, belhchiana ngaihnawm, ro tling an nih avangin vawi leh khata han sawi zawh mai chi a ni lo va. Tun ṭumah hian Khuarel hla a phuahte kan thlur bik dawn a ni. Vankhama hla uluk taka kan thlir a, chik taka kan belh chiana thil lo lang chiang tak pakhat chu, a tan hian khawvel hi a mawiin a duhawm em em a. Pathian thil siamte hi ropui a ti a, a mitah chuan leilung leh a chhunga thil awmte hi a mawiin a ngainatawm ngawih ngawih mai a ni. 'Tlaizawng par' tih te hi han en ila, pangpar zinga a mawi ber leh ngainatawm ber a ni hauh lo chung hian, Vankhama chuan Tlaizawng parah hian Siamtu ropuina leh kutthemthiamna chiang takin a hmu a. Mipa mitah hmeichhe mawina khing zo tur awm theia ngaih a nih mang loh laiin, Vankhama chuan, ‘Tleitir sakhmel ianga tlaizawng par,’ a han ti a. Helaiah hian mipa mita nula hmel duhawmzia tarlang pahin, mawi takin tlaizawng par hi a han zep lut a. A pahnih hian rem em emin a han fak dun a, saihlum pakhatin sava pahnih a perh thla a ni ngawt mai a, a themthiamna a lang chiang ngawt mai. 

Vankhama hian tlaizawng par phenah hian hmuh dang pawh a ngah khawp mai. 'Thlir ve u' tiin khaw dai lawka tlaizawng par vul ch<k mai chu min han kawhhmuh a, rannung chi hrang hrang, khuai, phengphehlep, sava leh thil dangin a par zu an han tlan za chu thlir ve turin min kawhhmuh a. Chutiang taka pangpar mawi leh duhawm chu chuai mai turin a phal thei ngang lo va, Siamtu'n a bika a duan ni hial te'n a suangtuah a. Khuavangte meuh pawhin an belha an riah chilh ṭhin ni hiala ngaiin, 'Riahrun an lum che'm ni le khuavangten' a han ti a. Tlaizawng par mawina leh duhawmna hi a sawi uar thiamin a va hawl zau tehlul em! 

Chutianga Siamtu ropuizia a hmuh chian phah em em rual chuan, chuai leh mai tura a lo duang leh, a vul hun chhung rei lo lutuk avang chuan Siamtu pawh a dem lehling hial a. Tlaizawng par mai ni lo, thil mawi dang zawng zawng pawh chul leh mai tura an lo vul ṭhin chu a ui thu heti hian a chham chhuak hial a ni:

Vulmawite uaiin a lo ṭil ang,

I pam em chul leh uai mai tur a'n,

Tharin kumsulah lo vul leh la,

Aw...! Engah mawi tin thang dang zawng pawh,

Chul thei tura Khuanu'n a lo siam le!

A tawpah phei hi chuan a duhthawh tawh lutuk a; Tlaizawng par mai pawh duh tawk tawh lovin, khuarel thil mawi dang zawng zawngte pawh hi, chuaia chul leh mai tura ruat leh duan an lo ni hi a vui a, a lungawi lo a, dem tur a zawng ruai tawh mai a ni. 

Tlaizawng par ringawt pawh chutiang khawpa a ropuina leh duhawmna hmu fiahtu Vankhama tan chuan, Mizoram tlang leh ruam te, a leilung leh a kham rangte hi a mawiin a duhawm a ni satliah ve ngawt lo va; sik leh sa duhthusama dawnna ram a ni hi a hlutna a ni ngawt lo. A tan chuan he ram hi RIMAWI RAM a ni. Mizorama thing leh mau leh pangparte mawina belhchhahtu, rawl chhuaha min awi ṭhintu nungcha chi hrang hrangte hlutna thuruk, hla chang hnih khat leka a han bilh khawm dan te mawlh hi thil namai a ni lo. 'Mihring thiamna leh theihna mai piah lamah, thlarau pawlna eng emaw tak nen lo chuan hetiang hla hi chu a phuah chhuah theih loh ang,' tih mai awl tak a ni. 

Mizo hla thu-ah hian huiva, lelthang, ngirtling leh rengchal te hi chu hman tlanglawn pawl tak an ni a, hengho a han chham chho vel hi chu thil pangngai, hla phuah thiam pangngai kutchhuak a la ni. A thunawnah, Mizorama par thei thing zinga hlaa chawi hlawh lo leh chawi lar loh ber ber, herhse, khiang leh ngiau par te chu mawi leh rem em emin a han chawi vul a, he hla sak lai ngat phei hi chuan heng thingte hi an ngainatawm thar ta riau hian a hriat loh theih ṭhin loh. 

Kan Zoram, rimawi ram leh thiang karah

Herhse, khiang leh ngiau par rimin min thawi

Lunglen zual tukram chul hlui fan ni hian

Ṭhuva di zun zaiin nem te'n lo awi.

Heng khuarel thil chi hrang hrang, mawi leh inchawih tak maia a han rem khawm thiam hian Vankhama ropuina hi nasa takin a belhchhah a. Mizoram leilung leh a chhunga thil awmte hi ngainatawm hliah hliahin a lantir a. Lunglen a chawk tho lo thei ṭhin lo. 

Chang 2-naah pawh hian nungcha chi hrang hrang, hla thua chawi hlawh lo pawh ni satliah lo, hlaa bilh tel rem lo pui puite chu inrem leh indawt ṭha em em, sak nuam lutuk mai bawk siin a han chham chhuak leh a. He hla ringawt pawh hi lo phuah sela Mizo hla phuah thiam ṭhu tlar zingah a tlar hmasa pawla ṭhut a phu hliah hliah a ni. Perhpawng, khauchher, ch$nr^ng, k^tch^t, b^k leh chhimbuk te hi hla thua chantirin, mawi taka phuah han tum ve ta ila, a beidawnthlak viau maithei. Vankhama erawh chuan heng nungchate hmang hian lunglen a chawk tho thei a, an hr^m ri thlengin kan bengah a rawn riktir riai riai thei a, Vankhama avang hian Zoram hi rimawi ramah kan ngaih phah ve lo thei ṭhin lo. 

Khuarel thil mawina leh duhawmna a han chham chhuah dan hi a mawi chung chuang khawp a. Lal hla ang thluam mai hi a ni a. Han chhiar ila a tluang ṭha-in a chhiar a nuam em em a. A thl<k hre ngai miah lo tan pawh, Mizo ṭawng chhiar thiam tawh phawt tan chuan a chhiar a nuam a, a mam nalh a, a flow a dik em em a. A solfa hre lo tan pawh han chhiar hian thl<k a nei sa thlap mai a, he hla aia poetic quality nei ṭha hi Mizo hla zingah sawi tur a tam lo viau awm e:

Lentupui chawi vel Zotlang kan ram nuam,

Daifim tling khawm siktui thiang luanna;

Hram thiam va tin leh reng siahthing zar bawm,

Ram awih thiamten nilenin zai lo sa.

Ṭhalah hnah hlui lo ṭil chawr tin duat a'n,

Lung tileng ṭhal romei a lo zam a,

Thing tin zar an lo vul fur khaw thiangah

Huiva, rengchal, ngirtling, lelthang zaina.

Mizoram, ram ngaw-in duhawm leh hmuhnawm taka a chawi vel kara rimawi chi hrang hrang te, a boruak nawmzia leh lung tileng thei thil a tamzia hi hei aia tawi fel leh nalha sawi chhuah chu thil harsa tak a ni awm e. 

Zoram sik leh sa inlumlet vel te hian Vankhama lung a tileng thei em em a. Fur, ṭhal, nipui, favang leh thlasik a ni emaw, a engah pawh hian a lungawiin a lung tilengtu a chang zo vek mai a ni. Chu chu, 'Khawtlang lunglen' tih hla-ah te pawh hian a lang chiang khawp mai.

A lang saw tlang hmanah fur khawthiangah,

Hliap romeiin tunah thlirna min dan;

Va fang ila chhuahtlang dai lungrawn lam,

Thangrei, nihawi, uaiten a lo nghak e.

Tinhuap ramtlangsam a vul chungah,

Nunnem nipui zamin a kai chiai e.

a han ti a. Fur khawthiangah tlang a han chuan a, a lungawi em em a. Ṭhalah romei a lo zam a, tlangte chu a lo bawh paw ch<k a, a vui chuang reng reng lo va. Khawdai vela ram pangpar lo par chi chiaite a han hmuh mai pawhin a lung a la tiawi ta zel a. Tlangsam par te mai pawh a sawi hmaih phal lo. Mi tam takin hming nelawm loh tak pe-a 'nipui sensa' an tih an tih ṭhin te hi Vankhama chuan 'Nunnem nipui' zu han ti bika maw le! Heng te hian a rilrua khuarel zahna, ngainatna leh lungawina a lan chiantir em em a ni. 

Hla phuah thiamte hi a tlangpuiin khuarel thil mawite hian an lung a tileng viau ṭhin a, khuarel thil rau rauah pawh an lung tilengtu erawh a in-ang lovin a inpersan thei viau mai a. Hlaa an chawi lar duh thil lah a thuhmun hek lo. Hla phuah thiam tam tak hi chu zana thla lo eng kung mai te, arsi lo de sep sep te hian an lung a tileng a, hla-ah pawh an chawi lar nasa a, an hla hi a eng de sep sep a ni ber mai. Vankhama erawh hi chuan 'par' lam hi a ngainain a uar em em a, a hla hi a par vul ch<k mai a ni. Pangpar pangngai hming a chham kur ngiai nguai bakah, tehkhin thu leh remchang dangah pawh 'par' hi a hmang rim hle mai a, entirna tlem lo tarlang ila: 

(a) Sakhmel hlim par ang min hmuhtir la

(b) Ruah bel lo iang dar ang lenlai nun par

(c) Nang par mawi ka tawn hma chuan

(d) A sakhmel mawi hlimthla par ang min hlan

(e) Khuanu tuah loh di par tawn reng chu

(f) Sakhmel dar zam par ang lawm ve chang ni hian

(g) Lenlai par i tlan ang

Hetiang hian a hla hi 'par' hmangin a chawi vul a, chutih laiin, a hla zawng zawngah hian 'chhawrthlapui' leh 'si-ar' tih erawh chu hmun hnih-ah emaw chauh hmuh tur a awm thung. Thla eng te hian a lung a tileng ve ngai lo emaw tih hial tur a ni a. Mahse, thla eng vanga a lunglen thu erawh a hla pakhatah a chawi ve zauh bawk. Chu vangin Vankhama hian khuarel thil mawi rau rauah, hmun hla taka mi thlira lunglen aiin, a khawih phak maia vul reng mai pangpar hi a ngainain a lunglen chawk thotu-ah a hmang tam zawk tih a hriat theih a. A lunglen hnemtu ber pawh pangpar tho hi a ni tih a hla aṭangin chiang takin kan hmu thei a ni.