Guest writer
Darrokima
THUCHAH HNUHNUNG
Kum 1966 a lo her chhuak a, kum thar lawmna khuang ri a reh fel awrh a, sah^r te pawh a dai fel awrh tih chuan Zoram chu boruak dangin a rawn tlakbuak nghal a. Ramtuk thla an hmang liam a, Vau thla a lo her chhuah meuh chuan khaw daiah naupangin tiang kengin sipai lam an zir map map a, van lam chu thian namen lovin thiang mah se Zoram boruak chu thimin a bawm ṭan mek a, chutianga sipai nunchan lem zira naupang an buai ve em em te chu hmuhnawm viau mah sela, lungngaihna leh thil manganthlak engemaw tak a pai tel tlat a, pa an lungmuang lova, nu thinthi-in an mu thei hek lo. Chutiang boruakin Zoram a tuamna chhan chu eng dang vang mah ni lovin, sal tanna lak ata Zoram chhanchhuah duhtu ṭhalai rualten an puanven sawi chhingin, an silai kua hawlh fai a, chemtum an tat hriam sauh sauh a, mahni in lum nuam tak chhuahsana rammut an rel a, he Zoram hi hnam dang awp behna hnuaia a awm reng an phal lo. Chet an duh a, an che reng bawk ang.
Khaw tinah zalenna ch^ka tuihal au thawm chu a ri mur mur a, kar lovah a hun a lo thleng ta. Tlangval ṭhalai, kei ka ni inti ve tan ram tana thawh chhuah loh chu thil tih chi a ni ta lo tawp. Nia, Vala-te chuan mihr^ng tam tak ram ṭuanna hmun, an thlahtu mi huaisente thisen lo luan tawhna hmun ramngaw durpui lam thlirin thutlukna khirh tak mai chu an siam fel tawh a, auh kir rual an ni tawh lo. Khaw khata tlangval to leh nulatena an beisei rawn ve hat hat ṭhin Vala-te kha an pianna Zoram tana rammu turin an inpeih ta.
Zoramin a au miau a, an thlahtute thisenin a ngiat nia an hriat tlat avangin in luma tawm thei an ni tawh lo. Ram tana nun hlan huama an chhuah dawn zan chuan chhungkua an ngui nghiai a, nu chu lungchhe takin a insut leh fap fap a, a fapa thil tum erawh chu ṭhulhtir rual a ni tawh lo tih a hai lo va, kal lo tura thlemin awmzia a nei tawh lo tih a hria. Pa erawh chu ngawi rengin tapchhakah a ṭhu a, a fapa, a neihchhun, a in leh lo rawn enkawla a hming dai mai tur rawn chawi nungtu tura a beisei, thil dang eng mah ngaihtuah thei tawh lova ram tana thawh chhuah tum mek chu a en vawng vawng a. Chutiang khawpa ram hmangaihna rilru a pu chu a chhuang a, ropui a ti a, nimahsela, a fapa chu r^l hlauhawm tak tak hmaa mahni hming chhala silai lek tur leh chem tum vilik tur chuan a phal thei lo. Mahse, dan ngaihna a hre bik chuang si lo.
Chutiang khawpa an in chhungah lungngaihnain thla a zar mek lai chuan, veng mawng lama in pakhatah pawh mi pakhat, awmngaihna hre reng reng lova phi sek reng mai a awm ve bawk a. Chu chu an khaw nula hmelṭha ber, "In khaw nula hi an hmelṭha em?" tih zawhna an dawn chang pawha an ṭawng chhan ve ber ṭhin a ni. Thla chu a vawmlu zet a ni tawh a, kawmchar theihai buk te chu a rawn chhun eng leh ruau tawh a. Chutihlai chuan chu nula hmelṭha zet mai chu kawmcharah a han chhuak a, veng lu lam chu a thlir chho vang vang a, in intlar chho thliai mai chiang lo taka lang riai chu a thlir vawng vawng a, a han thaw halh a. Chutihlai chuan an in piah mual aṭang chuan tleirawl rualkhat hi lungleng awm takin an rawn zai chhuak riai riai a. Thla eng hnuaiah chuan ngaihthlak liam mai mai chu har tak a ni.
Chutia nula khawhar takin kawmchar ṭhutthleng sei dawhchawp aṭanga veng lu lam a thlir vang vang lai chuan an kawmchhakah chuan mipa ruang^m a lo lang a, thla engah chuan lang fiah lo hle mah se tu nge a nih a hai hauh lo. Thla mang lai pawh ni se a hai chuang lo ang. A lam pana hmanhmawh lo taka lo kal chu a lo thlir reng a, a mittui a dang seng lo nghal ringawt! Nia, chu zan thla eng no nghelh mai hnuaiah chuan inhmatawnin an han ding a, sawi tur an hre lo. An sawi zo vek tawh.
Nula chuan kal lo turin vawi tam a lo thl>m tawh a, mittui tling pam chunga duh taka a thlir ngawih ngawih lai te chuan a rilru chu a buaiin a ngaihtuahna a kal thui ve hle ṭhin. A mitthla-ah ramhnuai ngawpui kara a ruang let reng tur te a han hmu a, chutih huna a hmangaihin a tuar nat dan tur te pawh a suangtuah phak lo a ni bik lo. Mahse, a ramin a ko miau si a, ram tana thawk chhuaka hrehawm tam tak tuar turin thutlukna a siam fel diam tawh a, a thu a sut leh chuan Mizo tlangval a ni lo ang!
Nula chuan mittui parawl kiangin a hmaa tlangval ding chu a thlir ngawih ngawih a. Damin an inhmu leh ang em? Hlim taka an inchhaih nuih awr awrna ṭhin, chulai hmunah ngei chuan an duhthusam zawng zawng tifamkim turin an nui dun leh thei ang em? An inneih hun tur hlim taka an lo sep rawtui ve ṭhinte kha a takin a thleng thei ang em? Tun aṭanga rei lo t>ah chuan r^l beiin pakhat zawk chu a hmanhlel tawh dawn a, zahngaihna Pathian chuan an chungah engtin nge ro a rel dawn? Engmah hriat a ni lo. Beiseina nena nghah ngawt mai loh chu tihtheih an nei lo.
An inṭhenna chu khawvar lo chiahin a dang tawh. Hun chu a tlanin a tlan a, leng muan ar khuang ri a reh fel chauh emaw an tih lai chuan lenghawn ar a rawn khuang leh ta! A va manganthlak tak em! An han inhmer vawng vawng a, chu chuan ṭawngkam tam tak aiin an thinlungah thu a sawi tam zawk. "Tihian kan ram tan theihtawp chhuahin ka va bei ang a, rinawm takin lo awm la, hlawhtlinna ropui tak leh kan ram tana zalenna nen dam takin ka lo hawng leh ang a, chutih hunah chuan eng mah hian min ṭhen tawh dawn hleinem. Hlim takin kan innei ang a, fanau maltluan chawiin, he ram, kan pi puten thisen senga an lo sah zauah ngei hian zalenna hlu tak nen fanau kan chawi ve tawh dawn alawm," tih zawng zawng hi duat taka en chunga a hmer vawng vawngna chuan a sawi kim vek a. A hmangaih ber hmangaihna pawh chuan ram tana ke pen tura a rilru a lo siam fel tawh chu a ṭhulhtir thiang lo.
Auh kir rual loh chhuihthangvala,
Tawn leh ni tur tiamin;
A liam ta maw vangkhaw pelin,
Chhailai lenmawii lunglenna'n.
Khua a lo var a, Zoram chhan tura inpe mihr^ng rualte chu thawh a hun ta tih ar-chhiar aṭangin arpa chhiarkhuanin a rawn puang a, chet chhuah a hun ta. Zingkarah chuan tlangvalho chuan an silai kua an nawt fai sauh sauh a, an chhungte chuan lungchhe tak, tihngaihna hre bawk si lovin an thlir vawng vawng ringawt mai a ni. He ram tan hian zalenna hlu tak chu an duh lo pawh a ni bik lo, mahse, r^l hlauhawm tak hmachhawn tura chin hriat loh rama an hmangaihte han liam tur chu an ngaithiam thei lo va, mittui an dang seng lo. Tukṭhuan eikham a lo nih chuan silai pu chungin kawtchhuahah mihuaisen, ram tana nun hlan huamte chu an lo chhuak a, kawtchhuah lungdawh aṭang chuan an khua chu an han thlir leh vang vang a, in-chung hmuhnawm bik riau te pawh a awm ngei ang, mahse, let leh thiang an ni tawh lo. "Ka lo let leh ang a, chutih hunah chuan he ram tan hian nang nen fanau kan chawi ve tawh ang chu," tiin beiseina sang tak nen an khua chu an liamsan ta.
Lenkawl a eng val rual tho r'u tiin,
Bawharṭhianga'n a hril;
Zoram chhan tur mihr^ng rualte,
Chengr^ng chawi rammu an liam ta,
Tawn leh ni chuan di nen vangkhaw zauah,
Kumtluang run rem relin;
Kan Zoram tan fanau chawiin,
Riahrun kan lum ve taw'ng a ti,
An lo beisei lawk dan leh an lo mitthla lawk dan chuan, r^l chu an kap kiang duak duak ang a, an hma zawn chu a eng duai duai ang a, hrehawm nasa tak pawhin a tihnualin a dal zo chuang lo ang. Chutichuan, he ram tan hian zalenna chu an kap chhuak dawn a ni. Mahse, an lo mitthla lawk ang diak diak chuan thil a kal ta hauh lo mai. An hmaa lo chhuakte chu sorkar ropui takin hmanraw ṭha tak taka a thuam, indo pawh a zira zir ngat an ni a, a umtu tur zawka inngai chu an chan a chhia a, dinhmun duhawm lo takah an ding zawk ta tlat mai. An tawlh a, an tlanchhia a, nunna an ch^n ruih ruih a, an tawrhna chu thil namai a ni ta lo.
Mahse, Vala'n duhthu a sam sual e,
Ṭan tlangpui thlen ni chuan;
Doral hrangin hmatiang an sawn,
Hrang rual lengngha iang an dang ta,
Mahse, Mizo tlangval, ram tana a tawp thlenga ṭan huama inpe, dinhmun chhe bera an din lai pawha zam ve ngai lo an ni miau a, hmelmate tan pawh r^l deh nuam tak chu an ni bik chuang lo. An hmelmate ralthuam neih anga changkang leh ṭhate nei ve mah suh sela, lehlamina an neih ve loh, thinlung huaisen leh ram hmangaihna tak tak thinlung an neih tlat avangin lehlam chan pawh a ṭha reng bik chuang lo. Silaimu leng ur ur karah pawh zam hauh lovin hmelmate chu an nawr let a, "Khaw'nge, keimah Mizo tlangval ka ni lo'm ni!" tiin hming an han chh^l a, he ram tana nunna hlan aia thil ropui tihtheih pawh la nei sela chu pawh chu an la hlan phal lutuk. Mahse, leilung danin chu em em chu a phut bik lo va, khawvel hian mahni ram tana nunna hlan aia thil ropui sawi tur a nei chatuan ngai dawn lo.
Aw, zam ngai lo chhuihthangvala,
Ng>n hrang karah dingin,
Chengrang chawiin hmatiang an sawn,
Chawnban vawrin sakhming chhal e.
Tichuan, thiamna kawngah te, hmanraw neih ṭhat lamah te, tam lamah te an hneh ngang lo va, Zopui mihr^ng chuan i tan leh ka tana nun hlanin, he ram tana palai rinawm leh chhuanawm ni kumkhua tawh turin thlafam vangkhua a lawi a lo ngai ta. A thih dawn darkarah pawh a kalsan takte kha a theihnghilh hauh lo. An tan leh Zoram tana zalenna ropui tak sual chhuah tumin a thawk chhuak a, chu chu a tlin ta ngang lo va, pialral chu a lo pan hmasak a ngai ta. Hnam pasalṭha, Zoram tana nun hlantute thisen chu kan ram tlang leh ruamahte hian a luang a. An ruang dai chu i rah mek leilungah khan a z^l a, an tisa te chu i ram leilungah hian a luang ral asin.
Chu hnam pasalṭha chuan, a ram tana a tawp thlenga ṭang tura a chhuah dawn zana kawmchar thla eng hnuaia a tiam kha a tihhlawhtlinsak thei ta si lo va, eng nge tihsak theih a la neih? A tihtheih chhun chu he thuchah hnuhnung hlan mai hi a ni ta - "I hmangaihna pawh thlahlel hlei thei lova ka ram neih chhun tana nunna ka hlan ta hi min rawn dem lul suh aw...! Nang chuan hringnun hi hlim taka chhiarin i dam khua lo sei sela, i chatuan hmun tur pana thlarau i thlah ve hunah chuan Pialral chhuahtlangah ka lo hmuak che ang a, chu hmunah chuan he lei aṭanga duhthusama kan lo thlir ṭhin ang ngei khan, hlim takin, inṭhen leh ngai tawh lo turin kan leng dun ve tawh dawn nia."
Zoram tan leh i tana nun pe-in,
Zopui mihr^ng a fam ta;
Thuchah hnuhnung Hmangaihi hnenah,
Tihian biahthu a hlan ta a,
Aw sel lo se Valnuntawia hi,
Hringnun hlim te'n hmang a;
Pialral rammawi a lo kaiin,
Ka lo hmuak nange chhuahtlangah,
Ka lo nghak nang r<n lumpui a'n.
Mizo hnam a awm chhunga thawnthu ngaihnawm leh lungchhiatthlak ni kumkhua tawh tur, hnam pasalṭhate tawrhna leh duhthusam tham ral ta, Zirsangzela Hnamte-in heti taka mawia hlaa min lo dah chhuahsak hi a lawmawm a ni satliah lo va, a hlu ngawih ngawih a. He hnama Zirsangzela lo piang ve hi malsawmna a ni a, a chipuite hi chu a siamtu chunga lawmthu sawi ngawt mai tur kan ni.