ṬAWNG HMAN DIK LEH DIK LOH

Ṭawng chungchang hi kan sawi zingin kan khel zing ta a. A pawimawh em avangin sawi zin loh theih pawh a ni lo reng lah tak a. Mizo ṭawng hi kan hnam ṭawng a nih miau avangin a hman dan dik hriat hi kan mawhphurhna pawimawh tak mai a ni.

Ṭawng hi danglam thei leh danglam ṭhin ni mah sela, tihdanglam loh atana ṭha, humhim ngai hi tam tak a awm. Entirnan (Entirnan tih ringawt pawh hi TV lama thu sawi ṭhin ṭhenkhat leh thu ziak ṭhin ṭhenkhatin ‘entirnanah’ an ti fo mai. ‘Ah’ belh hi a ngai lo va, a dik lo bawk. Entirnan tih mai tur a ni) Mizote hian ran kan vulh ṭhin a, ramsa emaw, sava emaw te hi chu kan khawi ṭhin. Tunlai hian nutling patling zingah pawh ‘vulh’ leh ‘khawi’ hre hrang lo kan tam ta.

Ar te, ui te, vawk leh bawng te hi kan vulh ṭhin a. Zâwng, sava, sanghal leh ramsa dangte hi kan khawi ṭhin. Mihringin kan enkawl ṭheuh ṭheuh pawh hi ran leh ramsa an nih hriat hran nghal theih nana sawi hranna tur ṭawngkam ṭha tak mai, ‘vulh’ leh ‘khawi’ kan nei sa reng a. Tunlai hian kan sawi pawlh ta mai mai a, ‘tunlai ar eng zat nge i khawi?’ ‘vawk eng zat nge i khawi?’ ti mai mai kan tam ta. Ran hi kan vulh a, mihring ran vulh chi ni lo zawng hi Mizote chuan kan khawi ṭhin tih te hi hriat thar leh a, hman dika sawi dik hram hram atan a ṭha ngawt mai.

Tin, ‘ngaimawh’ leh ‘ngai pawimawh’ pawh hi thil awmze hrang daih, hman pawlh chi loh tak a ni a, kan hman pawlh nawk nawk mai bawk. ‘Ngaimawh’ a nih chuan ngai thei lo, duh lo, ṭha ti lo tihna lam a kawh daih laiin, ngai pawimawh hmanna tura ngaimawh hmang tlat hi kan tam fu niin a lang. Entirnan, “In inneih chu ka ngaimawh tehlul nen ka lo kal thei ta lo va,” te kan ti ta ṭhin a, ngai pawimawh hmanna tur liau liau a ni. Hman dik ṭhin atan a ṭha ngawt mai.

Mizo ṭawng pangngaia kum upa lam sawina, ‘ṭawmkailo’ tih pawh hi ṭhangthar tam zawk hi chuan thil bawlhhlawh leh tenawm lam sawina emaw kan ti ta vek niin a lang bawk. Hmanlai aṭanga pi puten an lo hman ṭhin danah chuan ṭawmkailo hi chu kum upa, chakvak lo deuh tawh sawina a ni ṭhin a. Mahse, hla phuah thiam ṭhenkhatin an hman dik loh vang nge ni a hriat tawh chiah loh va, mi bawlhhlawh leh mi sual, ṭhatna nei lo tihna lam sawi nana hman a ni ta zawk mahin a lang a.

Hla phuah thiam ṭhenkhatin a awmzia hre chiang lovin, Pathian hmaa kan tlin lohzia, bawlhhlawh leh tenawm mai kan nihzia sawi nan ‘kei ṭawmkailo hi,’ te an ti a, chu chu ṭhangtharten lo hriain thil tenawm leh bawlhhlawh lam sawi nan kan hmang zui ve ta zel niin a lang. Hetiang chi hi siam ṭhat leh emaw, a dik leh a awmze kumhlun zawk inzirtir thar leh emaw hi thil harsa tak a nih tawh ṭhin avangin hla phuah thiamte thleng pawhin an fimkhur a ngai viau reng a ni.

Hla thu lam sawi kai takah chuan hman deuh lawkah khan social media lamah ‘Lallukhum mawi sinin’ tih hla chungchangah khan an inhnial deuh laih laih ṭhin a. ‘Lukhum hi tumahin an sin ngai lo, lallukhum mawi sinin tih hi hla thu dik lo a ni,’ tih zawnga sawia ṭawng huai tak tak pawh kha an tam angreng hle a. Thil hi hriat fuh loh palh awm ve thei a ni a, ‘puan ka sin’ tih ang chi ni lo pawhin ‘sin’ hi hmanlai aṭangin an lo hmang ve ṭhin a ni tih kan hre fuh lo deuh a ni maithei.

Thil keng emaw, ak emaw, pai emaw leh thil dangah pawh sin hi hman ve ṭhin pangngai reng a ni a. Pathian hmaa lallukhum nena a inlan tur sawi nana ‘sin’ han hman kha a dik lohna eng mah a awm lo va, a ṭawngkam erawh a hlui deuh tawh a, hman lar a ni ta lem lo tih mai chauh a ni.

Thu leh hla lamah hma kan sawn ve zel a. Ṭhangthar hla phuah thiam chhuanawm tak tak an lo chhuak a, hla ṭha tak tak an phuah zel a. Chutiang karah chuan hla phuah thiamte tana fimkhur ngaihna pakhat nia ka hriat chu ‘ṭang’ leh ‘ṭangnem’ chungchang hi a ni. 

Mipa sek ṭeng ṭungten ‘ka ṭangnemah lo bei la’ tih vel an han sak te hi chuan a nuihzatthlak duh angreng a. Hmeichhia zawkin, ‘i ṭangnem belh ka nuam e,’ tih ang chi te an han sak te hian lo ip deuh mai a awl ṭhin. Ṭangnem hi hla thu-ah hmeichhe awm-bawr, an hnute bu sawina a ni a. Mipa sek deuh deuhin ‘ka ṭangnemah lo bei la,’ te an han tih ve ngawng ngawng hi chuan a kawnghmang tawh lo lutuk a, nuih lam lam a za lo thei ṭhin lo.

Chu vangin hla phuahtute pawhin hetiang thil ho tê tê anga lang hi an ngaih pawimawh a ṭul em em a. Hla thu ṭha leh belh chian dawl, a zira zir tham kan ngah deuh deuh theihna tur leh, thu leh hla lama kan lo hausak chhoh zelna turin hla phuahtute hian ṭan la sauh sauh sela. Uluk lo tak leh holam tak tak hla thu dik mang hlei lo nena nuai liam mai mai ṭhin lovin hla thu dik zawng peih sela, kan thu leh hlate hian hma a sawn phah lo thei lo ang.

Mizo ṭawng hman dik leh dik loh chungchangah hian thu inchuh te pawh a awm thei ve viau bawk. Entirnan, hmân aṭanga vawiin thlenga inhnialna tawp thei lo pakhat chu ‘chimlim’ tih kan sawi fiah dan chungchangah hian a ni. 

Ka theih ang tawka ka chhuia ka lo chik ve danah, Mizoram laili leh Mizoram hmar lam leh khawthlang lama chengte hian ‘chimlim’ hi thil duhtui leh duh khirh, an bula awm hrehawm khawpa thil duh felfai leh ti thlip thlep sawi nan kan hmang a. Mizoram khaw chhak lam, Tuichang ral leh chhim lam khaw ṭhenkhatin mi harh thawt thawt sawi nan an hmang thung. 

Thu leh hla lama inpawlhona hmun hrang hrangah he thu hian chai leh khel a lo hlawh tawh ṭhin a, a tu-a mah hi kan inhmin thei tak tak lo va, kan lo hriat dan leh kan lo pawm dan sa hi thlah kan tum chuang lo va, chu vangin he thu mal hian awmze pahnih a nei ta ringawt mai a ni.

He thumal pakhat awmze inchuhna-in thil pawimawh tak a hrin chhuah nia lang chu, Mizo ṭawng chungchanga thuneitu sang an awm a, chu mite chuan hetiang thu inchuh ang chi hi huaisen taka an ṭhelh a, zirlai bu siamtute pawhin chu chu an zawm a, naupangin chu chu an zir a ngai ta tih hi a ni. 

Chenna hmun hrang avanga thil hming sawi dan hrang kan neih thliah thliah te hi chu inkhapsak leh insawiselsak chiam chi pawh niin a lang lo va. Amaherawhchu, thil hming ni lem lo, ṭawngkam pangngai, a awmze in-ang lo nuaiha hriat leh neih erawh a fel hmul lo deuhin a lang.

MBSE hnuaiah hian Mizo Language Committee chu din a ni ngei a. Chu mite chuan theih tawp chhuahin Mizo ṭawng hman dik dan turah hma an la a, mahse, anni ringawt hi chu duh khawp an tling lo deuh niin a lang a. Mizoram sorkar hnuaiah hian Mizo ṭawng chungchanga thuneitu sang, ṭawng chungchanga inhnialna leh thu inchuh a awm pawha thu tawp siamtu tur hi din ni thei se a ṭha viauin a rinawm.

Chu mite chuan ṭawng lama mi thiamte leh grammar lama mi thiam bikte hui khawmin, uluk taka an zir chian hnu-ah thu tawp siam ṭhin ta se. Ziah zawm leh zawm loh chungchangah te, thu awmze hrang inchuh chungchangah te pawh felfai takin thu tlukna siam ṭhin sela. Chu chuan kan buaina tam tak hi chu a tihziaawm ngei a rinawm.