Lenrual Kan Kim Tawh Si Lo!!

Ṭhang khat lian mai ni lo, ṭhang hnih ṭhang thum lian lai a liam tawh, tlangval lungleng em em mai a awm a. Chu mihring chu Mizo nih tinuamtu, lunglen lama pasalṭha ti-a chhal ngam hliah hliah, Zirsangzela Hnamte a ni. Mizo hnamin leilung kan luah ve chhunga hming dai ngai tawh lo tur, hnam ro tling takzet a ni a, ṭhangtharte hian he hnam tana thil ropui a tih leh a sulhnu min hnutchhiahte hlutzia hi kan hre lo titih deuh dawn maia a lan tawh laiin, vanneihthlak deuh maiin tunhnaiah kaihthawhin a awm a. Tunah hian a lo vûl thar leh ta. A lawm ber pawl chu ka va ni chiang tak em!

'Hla lungkuai' tih ṭawngkam pang­ngaiin a lungrunzia a sawi phak loh khawpa hla ṭha, lunglenna rauin tlem tala a tuam ve dek dek tawh tan chuan ngaihthlak liam satliah theih miah loh tur, 'Lenrual an kim ta lo' tih hla kan ngaihthlak hian khawvel dangah kan cheng a, kan ngaihthlak zawhah kan ngaihtuah zui a, lunglennna namen lovin min tuam zui mup mup a, nunhlui kan ngai a, suangtuahna khawvelah kan liluh a, nuam leh hrehawm inpawlh nawkin he hla hian van sang lam min thlirtir vawng vawng a... Lenrual kan kim tawh si lo!!

Kum 1976 May ni 3, tlai lam dar 4:00 vel bawr a ni. Ṭomir thla a nih tawh avangin ruah thimpui haw thut te pawh a hlauhawm tawh a, chutih lai chuan khua chu a thiang vawl vawl a, chung lam han thlir chhoh mai chuan ruah hi sur leh thei awm hmel pawhin a lang lo. Mahse, thawk leh khatah kawl tawp chu a rawn thim mup mup a, hla tak aṭangin chhum dum a rawn thlawk nul nul a, a aia chhah zawkin a hnung lawkah a rawn inbawhthuah phei tup tup bawk a. Khawvel chu thimin a bawm khat zo dawn ta mai emaw tih tur khawpin ruah thimpui thawk tur chu a inhrosa nasa a. Mi ṭhenkhat tan chuan hlauhawm lamah a kal ngei ang. Mahse, chu chhum dum inbawhthuah tup tup mai chu Zirsangzela chuan tukverh aṭangin a lo thlir reng a, ruah mal lo tla phuar phuar chuan a thinlunga lunglenna inup bet chu a rawn nan zawp zo ta. Nunhlui ngaihna chuan namenlovin a nuai ta bawrh bawrh mai a, engmah tih tur dang a nei tawh lo. Pen leh lehkhapuan a la a, vawiin thlenga kan la ṭahpui, kum za a ral leh hnu pawha kan tu leh faten an la rawn ṭahpui zel tur khawpa hla ṭha chu ṭap chungin a ziak chhuak ta a ni.

Shillong tlangah, ṭhiante nen hlim takin nun an chen ve ṭhin a, a hla pakhat, 'Lunglen tuar zir' tiha a sawi ang deuh khan, Duhlaii-te nen khan an vanglai par chu tumah dang ngai lovin an chen vel a ni. Mahse, mihring hi kan hlim chatuan thei mawlh si lo! Ṭap chungin kan inṭhen a, ṭap chungin nunhlui kan dâwn ṭhin. Chu chu nun tifamkimtu a ni tlat si. Lungleng ngai lo mihring hian nun hlutna tak tak hi an pawh phak thei ngai dawn em ni? Kei hi chuan ka ring chiah lo. Nunhlui ngaih leh lunglen awm lohna hmun chu eng ang khawvel nge a nih ang tih pawh hi ka ngaihtuah thiam lova, a hrehawm dan tur hi ka suangtuah thiam phak hek lo. 

Pa lungleng tawngkhawng, Zirsang­zela khawvelah hian ka lo cheng ve nasa tawh ṭhin khawp mai a. 'Lenrual an kim ta lo' tih hla a phuah laia a rilru turte hi ka suangtuah a, ka hriatthiampui phak meuh lo ni hian ka lo hre ṭhin a. Tunah zet hi chuan ka hriatthiampui ka ti ve ngam ta! Lenrual kim lai hi heti khawp hian mihring fapa hian a ngaih theih ngai ang tih hi ka lo suangtuah thiam phak ṭhin lo kha a nia...

Lam ang ka lo let leh ta e Vala;

Min lo hmuak dawn 

lo'm ni chhuahtlangah?

In sakhmel vaiin ka hawi ruai e;

Khaw'nge maw in awm lenrualte u?

tia a han au chhuah mainate hi chu lunglenna mai piah lamah manganna-te pawh telin ke hre hial ṭhin. Hun rei tak a hmuh tawh loh, a ngaih em em ṭhin, a tuallenna tlanga han hawi thaw leh tur khan duhthusam hlimawm tak tak nen a kal hnak hnak a. A lo beisei lawk dan chuan; a thlen veleh a ṭhianṭhate chuan an lo bawr nak nak ang a, nunhlui sawiin an ri lê lû ang. Mahse, chhun khaw thiang em emah chuan an khua chu a han thleng ta cheng a, lo chiau-autu leh hmuaktu reng reng a nei ta si lo. A lungleng chu a hawi a hawi a, ralkhata uicho bauh ri leh ṭhenawmte ar tuilai kâk ri mai lo chu thawm hriat tur pawh a awm lo. Khaw'nge lenrual hluite kha an awm zawh tak? A han hawi ruai ruai a, mual lehlama pitar lakai leh piah deuh luhka tlangsanga putar hnanghlai-te mai lo chu hmuh tur an awm si lo. Chutiang boruakah chuan tu fa hi nge lunglenga kun lo thei reng ang ni? 

Chinchang hre deuhte a han zawt a. A thiante chu hmuh chi rual an lo ni tawh lo. Thenkhat chuan hmun hla takah an lo pem bosan tawh a, a khaw hmun la nghaktute lah chuan chhungkua dinin nupui fanau an ngaih pawimawh zawk a lo tul tawh bawk si. Chu ai maha dawn la tisei zualtute chu, famrolungmual lo nghahsan tawhtute chu an ni! Mi nung ramah hi chuan engtikah mah a tawng ngai tawh dawn lo. Ngaihtuah a thui a, tihtheih erawh a tam lo. 

Dawn a sei, lenrual an kim ta lo,

Ngai ve maw lungruala len lai ni?

Mittui nen ka fang in run chul hnu;

Tlei dang lengten zai lo sa e!

Hmana hlim taka an lo zaiho tawh ṭhinna In-ah ngei khan a han chuangkai leh a, hmelhriat an lo awm tawh mang lo. Thangthar lo chhuak zelte rorelna khawvel a nih miau avangin ani chu mikhual enin an lo en tawh! A hnuk a ulh a, kawmchar thim lam hawiin mittui a han hru a, tumah chuan an hriatthiampui ve mawlh si lo. Hlim takin an zai a, an nui a, an nui ri chuan a hnuk a ti-ulh zual sauh a, an zai ri chuan a vel lo thei lo va, a ngaihtuahna a tithui lutuk. Hmâna a ṭhiante nena an hla sak ṭhin ngei mai kha an han sa ve leh tanghal a! A rual hluite khan chutiang chiaha hlim taka an zaiho vawng vawng laite kha an rawn ngai ve ṭhin ang em? Ani chuan a ṭahpui mek a ni si a!

Thil dang a ngaihtuah thei lo. A rilru chu 'khaw'nge?' tih hian a luah khat tlat! Khaw'nge a lenrualhluite kha an awm? Nui khek rawih rawih chunga an lo mutzal ṭhinna, an khumte chu a han chul leh thuak thuak a, ngainatawmna a nei tawh lo. Duhthu a han sam chhunzawm a, chu'ng an khum kalsan takte hnenah talte chuan thu lo chah sela, anmahni kawm tur an awm tawh lo a nih pawhin chu khum riangvai tak nen chuan an nunhluite kha han ching chhuak dun lehin, an kalsan dawn laia an thuchahte chu han ṭahpui dun keuh keuh mai sela tiin a suangtuah a. A tawp lamah phei chuan khum hnenah tal pawha a hnena sawi tur engmah an lo chah lo chu a vui tawh!! Hei zet hi chu hriatthiampui phak loh khawpa lunglenna râu mak leh danglam ni tawhin i hre ve lo maw?

Chutia In chhung thima tawm ngawt ngawt mai chu a lungzin thlak lutuk a. Kawmcharah a han chuang chhuak a. Hawina lam apiangah chuan an sulhnu chhetê tal hmuh tur a lo awm ve zel mai bawk si. Lunglen a nem thei lo va, hnuk a ulh bang thei chuang lo. Chuti a nih rau rau chuan tiin, duhthu a han sam chhunzawm leh a; sulhnu an lo neih tawhna hmun zawng zawngte fang chhuak dap turin, muvanlai angin han thlawk duai duai mai sela...

Chungmu ianga thlawkin hrut vel i;

Vangkhawpui kan sul i hnu zawngte,

Mahse, lunglen mittui bual chung hian,

Thangvan sang kai zawh 

ka zuam si lo!

Van boruak aṭang chuan a han chhuk thlir a, 'khulaiah khuan hmanah chu mite nen chuan kan thingphur haw kan chawl a..., khulaiah tak khuan Englovi nen khan kan...,' a..., ngaihtuah chhuah tur a tam ang, ngaih tur ber pawh hriat har tak tur a ni. Mahse, chutianga an sulhnu zawng zawng han thlir leh chuan eng dang mah ni lovin, a mittui bawk a thlem chhuak leh dawn tih kha thil chiang sa a ni bawk si. Chutiang khawpa nunhlui ngaih lunglenna-in a nawr mangan lai chuan van sang lama han thlawk zel tura thla khawng turin chakna a neih a ring lo. Nia, a dik alawm, lenrual kim tawh lohna vangkhawpui fang tur chuan invai kang tura thla khawn a har khawp ang.

Chutiang dinhmunah chuan mi tam tak hi kan ding a. Lenrual kim tawh lohna khawvelah hian lungngaiin kan rum ṭhin. Hnemtu kan mamawh a, mi lungngaite chu mi lungngai bawkin an hnem ṭhin an tih kha a dikzia a lo lan chian theih nan, kan tawrh aia nasa zawk maha tuartu, Zirsangzela'n hetiang hla hi min lo chhawp chhuahsak a, kan ngaithla ning thei lo chu a nih ber hi. Hetiang taka hla ṭha min lo phuahsaktu, Zirsangzela kha a lenlai nite tawi lulai lutuk lo ni sela, thangchhuah diar hial han khimtir hi ka chak ṭhin ngawt mai.