FATE TANA ZIRNA KALKAWNG (CAREER GUIDANCE) “India hma lam hun tur chu a zirna in chhungah duan mek a ni" The destiny of India is being shaped in her classrooms - Kothari Commission

May ni 20, 2023-a nipui chawlh hmang tura kan chhungkua, Mizoram pana kan lo hawn khan thil mak tak mai, lawmawm bawk si ka tawng a. Delhi Airport, Gate no. 42 bul velah chuan, Naupang Sunday School Inkhawmpui a thleng ta emaw tih mai tur hian, Mizo naupang chawlh hmanga haw tur an lo zi nuaih nuaih mai a. Delhi leh a chheh vela pawl 11 leh 12 zirlai an lo ni hlawm a.

Tun hnai hian professional, technical leh course dang zir thei turin India ram pum huap exam/test - National Eligibility cum Entrance Test (NEET), Joint Entrance Examination (JEE) leh Common University Entrance Test (CUET) te paltlang a ngaih tawh avangin India khawpuiah kan fate school kan kaltir nasa chho hle tawh a. UPSC exam atana coaching kal mai piah lamah, NEET leh JEE coaching kalte pawh an awm nual tawh a ni.

Hei hian kan fate tana ṭhahnem kan ngaih tawhzia a tilang a, ka lawm rilru hle a. Fate thiam zirtir hi investment ṭha ber ni-a ka ngaih avangin zirna chungchang hian ka rilru a luah zui nasa hle a. Tun ṭumah hian ka vei zawng leh ka ngaihdan te, dik ber leh ṭha ber chu ni lo mah se, ka han thai lang ve dawn a ni.

Kan naupan lai ang a ni tawh lo

Kan fate seilenna khawvel danglam tawhzia ngaihtuah lo va, hmanlai ang tho emaw la ti tlat; hmasawnna mila ke pen ṭulna hre lo leh tum lo kan la tam hle. “Hmanlai pawhin English medium-ah kan kal lo a, English kan thiam tho. Tuition pawh kan la ngai lo, kan pass ve zel tho. Nitinin lehkha kan zir lo a, kan ti ṭha ve zel tho,” ti-a hmanlai hun kalsan tum lo kan la awm ṭhin.

Hmanlai khan tunlaia kan buaipui leh kan hman ṭangkai em em si ‘Internet’ pawh a awm lo a, khawvel changkannain a ken tel ang zela keini pawhin hma kan sawn ve zel a ngai. “Naupan laia class-a pakhatna kha puitlin hnuah lehkha thiam ber, hna hmu ṭha ber a ni bik lo,” ti-a naupan laia zirna ngai pawimawh lo va, an len deuh hnu chauhva ṭan lak tum pawlte kan la awm a. Naupan lai hi inzirna hun ṭha ber a nih avangin, a hma thei ang berin, kan theih ang tawk a ṭan kan lak a ngai a ni.

Mizorama zirna dinhmun tlangpui

Sawrkar thar a lo pianin, enchhinna atan, zirna kal phung thlak a ni fo va; kan fate an lainatawm ṭhin hle. Zirnaah hian kan fate leh kan ram hma lam hun thui tak a innghat a; chuvangin, tisual pheng phung chunga aitechhinna atana hman hi tih tawh loh atan a ṭha hle a ni.

Tun dinhmunah, kan fate kaltirna turin, sawrkar school aiin private school kan thlang vek zawk niin a lang. Delhi-ah chuan sawrkar school-te chu school ṭha niin building, office leh infiamna hmun changtlung tak leh tunlai thei ang bera thuam ṭhat an ni a. Result ṭha tak tak an nei a, tumahin an iai tawh lo a ni.

Aizawl khawpui bikah hian, chhungkaw khawsak pangngai tan, a naupang lamah chuan zirna in ṭha tak tak a awm nual. School ṭha ber berah erawh seat a tam loh avangin kan inchan lo va; lut tur pawh an duh uluk a, naupang mai bakah nu leh pate pawh ngun takin an zir chiang ṭhin. Heng school ṭhate hi a tlangpuiin fee a san avangin mi nazawng tan beisei phak pawh a ni lo a ni.

Naupang lama school ṭha a tam viau laiin High School leh Higher Secondary level-ah erawh school ṭha a tam tawk lo a. Higher level-ah phei chuan a ṭha awm chhun kan bawh vak a, kan indaih lo hle a ni. Aizawl khaw pawn lamah duhthusam school a vang tawh hle a, sawrkar school-te phei chu naupang neih tlem avanga khar mai hmabak an awm nual a ni. Kohhran school ṭhenkhatte zarah HSLC/HSSLC result ṭha kan hmu leh zeuh ṭhin zawk a ni.

Vairam System versus  Mizoram System

Vairamah chuan Board hrang hrang - Central Board of Secondary Education (CBSE), Indian Certificate of Secondary Education (ICSE) leh International Baccalaureate (IB) te hi duh thlan turin a awm nual a. India rama technical course doctor, engineer etc zir tum te chuan CBSE leh ICSE hi an duh a. Foreign leh corporate lama thawk duh chuan IB hi an bawh deuh ṭhin. Mizoram lamah chuan Mizoram Board of School Education (MBSE) lo hi chu duh thlan tur a vang hle.

Vairamah chuan admission fee leh monthly fee te hi a sang em em ṭhin. Mizoramah erawh chuan a la tlawm a, monthly fee Rs. 2000 - 3500/- bawr vel chawiin school ṭha tak takah kan kal thei a, kan vannei hle a ni. Fate tana zirna ṭha kan duh chuan, sum leh pai sen kan inhuam ve a ngai a ni.

Vairamah chuan, fee a sang bawk a, zirlai bakah activity dang tih tur hi a tam ṭhin hle a. Coach-te leh instructor-te neiin infiamna hrang hrang - lem ziak, tui chen, football, basketball, music, ei siam etc zirna hunte an nei a. Mizoram lamah hi chuan school sport tih loh chu activity kan nei tam lo hle. Vairam lamah chuan in lam hna, homework inpek an uar vak lo a, keini chuan kan la uar viau zel niin a lang. India rama awm kan nih miau avangin Hindi-ah mawlh mai hian rual awh a na a ni.

Nu leh pate kan taimak a ngai

Nu leh pa ṭhenkhat, zirtirtute ring tawp, in lama lo enpui ve tum lo; beisei ang faten an phak loh a school lam mawhpuh vek an awm ṭhin. Kan fate hian, a theih chin chinah, keimahni hnen aṭang ngei hian zir thiamna hi dawng se a duhawm hle. Pawl hniam lam, pawl 3/4 thleng hian an zirlai a la harsa lova, a tlangpuiin kan la zirpui thei a. Pawl sangah erawh chuan, duh hle mah ila, a na zawngin kan zirpui theih loh hun a lo thleng ṭhin.

Chuvangin, kan theih chhung chu, anmahnia an tih theihte tih tirin, enpui taima hram hram ila. An zirlaiah kan pui thei lo a nih pawhin, an school leh zirlai te, ṭhian te leh zirtirtu te chungchang sawipui a lo hriat tam ve hi thil ṭha tak a ni. Hei hian fate nena inlaichinna ṭha a siam a, anmahni pawh phurna a pe a; hmasawn zel tura infuih dan tur pawh min hriat thiamtir ṭhin a ni.

SMATEE, NEET, JEE, GATE, CLAT etc. ngaihven peih

Kan fate zir zawm zelna tur hi, anmahni nen ṭang kawpin kan ngaihven tlan a ṭul. Thil engkim tihsak vek hi an tan a ṭha lo va; chuvangin, enpui chunga mawhphurhna pek thiam an ngai a ni. Zirna ṭha dawng tura an inziah tlin ve theih nan exam chi hrang hrang lo zir chian a, exam hun te, college ṭha te leh syllabus etc. lo ngaihven pui ṭhin tur a ni.

SMATEE hi Mizoram sawrkar quota-a Mizoram chhung leh pawna B.Sc (Nursing, Pharmacy, Agriculture, Horticulture, Fishery, Veterinary etc) zir tur thlanna, Higher & Technical Education Department buatsaih a ni a. NEET hi India ram pumpui huapa MBBS leh BDS zir tur thlanna exam, Central sawrkar buatsaih a ni. ZMC-a zirlaite pawh NEET kaltlang a inziak tling te an ni.

JEE hi hi India ram pumpui huapa engineering course hrang hrang zir tur thlanna exam, Central sawrkar buatsaih a ni a. CBSE-in kum 2018 thleng kha an buatsaih a, kum 2019 hnu lam aṭang kha chuan NTA (National Testing Agency) buatsaih a kalpui a ni. Graduate Aptitude Test in Engineering (GATE) hi IISc, Bengaluru leh IIT pasarih (Bombay, Delhi, Guwahati, Kanpur, Kharagpur, Madras leh Roorkee) a zir thei tur thlanna a ni thung.

CLAT exam hi India rama Law College ṭha zual a lut thei tur thlanna, kum tina buatsaih ṭhin a ni a, Class 12 (Art, Science, Commerce etc) pass-ten an ziak thei. Tribal quota ṭha tak a awm avangin ST tan exam-a tih ṭhat vak loh pawhin tlinna chance a sang hle. Kan fate hi, zirna hmun ṭha (All India entrance paltlang ngai) a an luh theih nan, an naupan lai aṭangin fuih ila. Question hlui leh syllabus te lakhawm a, online coaching/webinar te chhimin, exam hun hma fe aṭangin a lo inbuatsaih lawk theih tawh a ni.

Mark/grade a ni lo, tute nen nge an inel tih a ni zawk

School bik exam-a mark/grade hmu sang hi thiam leh thiam lo tehna dik leh ṭha ber a ni lo. Mark petu rilru sukthlek dan te, hawrawp te, zir fuh te leh pawlpuite thiam loh avanga mark hmuh san te a awm theih viau a ni. Zirna in ṭhenkhat phei chu mark pe tam ṭhin hrim hrim te pawh an awm a ni.

Mark hmuh san aia tehna ṭha zawk chu tute nen nge an inel tih hi a ni. School pakhata mark hmu ṭha lo leh thiam lo pawl kha school dangah a thiam ber a ni thei. School ṭha tehna hrang tam tak a awm a, a tehtu tehna leh tehfung a inang lo thei. Tehna hrang hrang karah hian, kan theih hram chuan, kan fate hi an tet lai aṭangin school naupang thiam tak tak awmna ngeiah luh tir hram tum ila, kan inchhir lo berin a rinawm.

-JC Lalnunsanga