NETIQUETTE

Tunlai khawvela mihring nun thlun zawmtu, a tel lova nun harsa kan tih ber pakhat chu Smart Phone hi a ni awm e. Mi ṭhenkhat tan phei chuan social media hi an inbun ruahna, an thinlunga an vei zawng, an rilru put hmang zawng zawng lan chhuahna a ni tawh a. Pathian thu sawi nan, hnathawh nan, sumdawn nan, ṭhian kawm nan, lehkha zir nan, hriattirna inpek chhuah nan, nau awm nan, inkhelh nan engkim atan kan hmang a ni ber tawh a ni. Kum sawm chuang awrh chauh la hmang mah ila, a tel lovin kan awm hlei thei lo a ni ber tawh a ni.

MIZOTE LEH SOCIAL MEDIA

Social media chu internet kaltlanga mite inkawmho theihna; duh leh tuina zawng te, rilru ngaihtuahna leh vei zawng tihlan theihna hi a ni a tih theih awm e. Social media platform lar deuhte chu Facebook, Instagram, WhatsApp, Twitter, Snapchat leh YouTube te hi an ni.

Mizote hi a huhova nun hmang ṭhin, communitarian society kan ni a. Social media ideology pawh hi, “Ram hrang hranga mi hmun (platform) khata awm ho,” tih a nih deuh ber avangin social media leh Mizote hi kan inmil em em a ni. Mal tlat a, mahnia hna thawh melh melh ai chuan mi dangten eng nge an tih hriat ve vek kan duh a. Chuvangin, netiquette (social media manner & etiquette), internet-a social media hman dan mawi leh hawihawm zawk, tih tur leh tih loh tur inzirtir hi kan ngai leh zual a ni.

Tunah chuan pawn chhuak lovin ṭhian kan kawm a, ‘Cyberworld’-ah chengin, ‘cyberculture’ kan tem chho mek a. Social media hi a ṭangkai viau laiin, kan hman thiam loh avangin a nghawng ṭha lo kan hmu chho zel a. Social media hman sualna kan tih hian, kan thil tih leh sawi, Pathian hmaa inthlahrunna min siam thei zawng zawngte hi a huam thei awm e.

NETIQUETTE KAN MAMAWH

Tuthlawh hum ṭhin khan smart phone kan han hum ta thut a; a hman dan tur te, tih tur leh tih loh tur te, inzirtir a ngaihzia kan hmu chiang chho hle a ni. Chhungkuaa inlaichinna leh mimal nun (privacy) a tichhe mek a, bumna thangah mi tam tak an awh phah a, mit leh tisa chakna kawngah mi tam tak a hruai sual a, nun lem min neihtir a, rilru lam harsatna nei an pun phah a, aia upa leh Pathian mite zahna a tibo a, mihring hlutna, inngaih pawimawhna nasa takin a tihniam bawk a. Chuvangin, netiquette inzirtir hi kan mamawh ber zing a mi a ni mek a ni.

NU LEH PA TANA HRIAT TUR

Kan fate kan chei dan leh social media-a kan pho chhuah dan kan fimkhur a ngai. Thawmhnaw them hlem tak, taksa lang tam leh u chuak deuh bel a social media-a pho chhuah loh kan zir a ngai. Tunlai naupang leh ṭhalaite zingah, mahni thiam thil, taksa mawina leh itawmna pho chhuah chakna a nasa hle a. Mi lar leh mite ngaihven, likers leh followers ngah, nih duh avanga chin tawk hre lo an awm fo avangin ngaihvenpui an ngai hle a ni.

Social media khawvela fate thlen chin hriatpui hram a ṭha. Kan chawm leh kan enkawl, kan tel lova awm thei lo an nih chhung hi chuan kan kaihhruaina leh thununna hnuaiah kan dah hram tur a ni. Zalenna kan pe anih pawhin a chin tawk kan hriatthiam a ngai hle. Tleirawl social media-a zalen taka khawsa, sulhnu ngah tak tak an awm ta a, anmahni lo buaipui peih mipa an lo awm ve zel bawk tih hriat a ṭha hle a ni.

Chhungkaw pa berin Facebook/IG leh WhatsApp group vela nula thlalak like fo te, pawmlai nei lo ang maia a comment fo te hi fate tan thil zahthlak tak a ni a. Chutiang bawkin, nu ber, zawnglai ang maia chhan awm lem lova mahni thlalak pho chhuak reng maite pawh hian chhungkaw zahawmna nasa takin a tihniam thei a ni.

SOCIAL MEDIA HMAN LAIA HRIAT RENG TURTE

1. Social Media-a kan hmuh leh en tam berte hi ‘Influencer,’ mi tihhmuhtu an ni. An ngaihdan leh pawm dante ṭawm a, an inchei dan a inchei a, an thil zawrh min leitir a, an thu hnuaia min dah an tum a ni tih kan hriat a, kan fate pawh kan hrilh hriat a ngai a ni.

2. Internet-a kan chhawp chhuah tawh thu leh thlalak te hi a bo thei tawh lo va, dam chhung leh a bak pawh a la awm dawn a ni. Chuvangin, keimahni leh kan chhungkua tana thil pawi thei, ser siam theite kan chhawp chhuah hmain ngaihtuahna kan sen hmasak fo a ngai a ni. Thinrim emaw ruih lai emaw phei chuan khawih loh a ṭha zawk a ni.

3. Social media-ah hian nihna dik tak thup an tam em em a, miten an ngaihdan dik tak an sawi vek kher lo tih hriat a ṭha. Mi sawiselna tur hrim hrim a account lem (fake account) neite an awm ṭhin tih hriat a, chaw tak khuka khukpui tur chin hriat thiam a pawimawh em em a ni. A dera mi tam tak an nun laiin keini erawh chuan, internet khawvelah pawh ‘Virtual Integrity’ - dikna, rinawmna leh takna hi kan nunpui tlat tur a ni.

4. Kan thil hmuh leh chhiarte a dik em tih hre turin, ‘Fact check’ nachang hria a, fiah hmasak zel tur a ni. Thil hre hmasa ber nih hi chak tur a ni lo va, finfiah hmasa lova thil theh darh chiam ṭhinte chu buaina thangah an awk mek zel a ni. Kan thawn chhuah tur thilte kan chhiar chiang hmasa tur a ni a, Pathian thu pawh ni se, kan chhiar chhuah peih loh chu thawn chhuah loh mai a ṭha ber. Mi chanchin, a ṭha lo lam zawnga sawina phei chu ngawih bopui a him ber a ni.

5. Social media kan hman lai hian mahni inthunun theihna kan neih hram hram a ngai. Thil ṭha leh ṭha lo, mawi leh mawi lo pawh thliar hman lo leh thliar thei lo khawpa ri but ṭhin te hi mi zahawm tak an awm ngai lo. Kan thil tawn, thinrimna leh an hla zawng zawng status nghal zung zung hi thil ṭul ber a ni lo va, insum mai hian inchhirna tur a titlem mai a ni. Kan ṭawngkam pawh kan duh tui a ngai; comment tam takah mipate hi hmeichhiate ai mahin kan ṭawng thei tawh zawk emaw tih tur a ni a. Mi deuh sawh, troll, sawi zui kan peih tawh hle hi a pawi tak zet a ni.

6. A taka, hmai chhana kan sawi ngam loh tur chu social media-ah hian kan sawi tur a ni lo. Status hmanga mi kan va cho kher te hi, hmu ve tura kan duh lem lohte pawhin an lo hmu ve vek a, mi tam takin min thlir ṭhup tih hriat a ṭha. Social media kal tlang hian buaina hi chinfel a hnekin, a punlun duh hle.

7. Social media-ah hian hmelhriat loh ṭhian tam tak kan nei ṭhin a, ‘Friend request’ kan lo pawm danah kan fimkhur a ngai hle a ni. Hriat ngai loh, account lem tih hriat tak takte ṭhian atana lo pawm avanga buaina, bumna leh tihmualpho tawkte pawh an awm mek zel a ni.

8. “Living in the moment,”- kan thil tih tam takah hian kan rilru thil danga dah lo va, a hun leh hmun kan hlimpui thiam a ngai. Thil tam tak, phone memory a dah theih loh, kan ‘memory’ (rilru) a vawn zawk tur a awm tih hria ila. A boruaka cheng hman lek lo va, record loh hlauva phusak chiamte hi kan sim a ngai.

9. Social media hi Pathian rawngbawlna atan hmanraw ṭangkai tak a nih theih laiin a thlarau boruaka cheng hman lek lova phone lo lek kual reng kan awm ṭhin hi a ṭha lo hle. Social media hmang kher ni lo va, Pathian hnena lawmthu sawi zir ngai tam tak kan awm chho mek bawk niin a lang. Sumdawng ang maia mahni inchawisanna leh intheh larna hmanrua atan kan hmang ang tih a hlauhawm hle a ni.

10. Offline leh online balance kan thiam a ngai hle a ni. Screen time leh free time mumal tak insiam nachang hriat hi a ṭha khawp mai. Thlarau nuna intuai thar turin chaw ngheia kan ṭawngṭai ṭhin ang hian, kan rilru tithawveng a, ngaihtuahna hrisel kan neih leh theihna turin ‘social media fasting’ neih hi a pawimawh hle a. Tin, kan hriselna a tlakhniam changin, kan thil ngeih lohte ei lova, kan mamawh kan ei a- kan ‘in-diet’ ṭhin ang hian, internet-a kan thil hmuh leh en ṭhin, kan thlarau, rilru leh taksa chawm lote lakah insumin, ‘Cyber-diet’ neih ṭhin pawh a pawimawh hle mai.

Mi tinin kan kuta kan hum hi Smart Phone a ni a, a hmangtute pawh kan SMART a ngai hle. Social media-a kan khawsak danah ‘Ringtu nun’ kan lantir fo a ṭul a ni. Kan status leh story-ah te chauh ni lovin, a takah Pathian chibai bukin, ṭawngṭai fo ila. Kan thil ṭha tihte pawh, mihring mit hmuha ti lo turin fîmkhur ila. Chutichuan, kan Pa, a ruka hmu ṭhintu chuan min rul thei zawk dawn a ni.

- H. Muansangpuia (Uncle Msa)