Guest writer
NexGen
HLIMNA DRUGS
Taksa, rilru leh thlarau hi, mi thiam hmasate khan inkungkaihna awm miah lo, mihringah pawh nghawng nei hrang ṭheuh niin an ngai ṭhin a. Taksa pakhat chhungah a hranpa veka thawk ṭhin ni ten an ngai mai ṭhin. Tunah erawh chuan, taksa, rilru leh thlarau inzawmna hi hriat chian ni tawhin, rin thu mai ni lo, khawvel thiamna hmanrua ngeia finfiah tawh a ni.
Thiamna leh finna a sang tulh tulh a, Pathian aia ropui ni-a inhriatna hial kan nei emaw tih tur a nih laiin, hengte hian Pathian min duan dan ropuizia an nem nghet zel zawk a. Hlimna kan tihte pawh hi, taksa chhung rila chemicals insiam dan a zirin, kan hlimin kan hlim lo thei a lo ni a. Kan taksa chet dan - insawizawi emaw taksa hriselna vawn ṭhat dan te, kan rilru leh thlarau dinhmun chak leh chak loh danten heng chemicals insiam dan hi a lo hril ve leh zel bawk a ni.
Pathian hian mihring zingah hian hlim leh hlim lo tur a duan hran bik a rinawm loh a. Nun hlim taka hmang emaw hmang lo tur hian, kan tih ve tur leh kan tih ve theih hi a lo duang thlap mai a lo ni. Psychology of Happiness (hlimna lam zir chianna) ah hian Happy Hormones tih hi kan zirtir ṭhin a. Kan taksa a hormones insiam ṭhin zingah hian min tihlim leh min tiphur thei, ruih hlo hman kher ngai lo a min tinuam veng veng thei an awm a. Chungte chu tun ṭumah hian han tarlan kan tum dawn a ni.
Hormones chu kan taksa peng hrang hranga chemical-te keng kualtu a ni a. Kan taksaah hian ‘gland’ hrang hrang a awm a, chungte chuan thisen zamah hormones hi an pe chhuak ṭhin a ni. Taksain thil a hriat dan heng hormones hian a hril nasa hle a. Chung hormones zingah chuan, hlim leh thothang ṭha taka nun kan hman theih nana min puitu pali pawimawh tak mai an awm a, chungte chu – Serotonin, Dopamine, Endorphins leh Oxytocin te an ni.
Serotonin hi mihringte mood tiṭhatu ni-a ngaih niin depression natna veiteah hian serotonin level hi a hniam tlangpui ṭhina hriat a ni. Serotonin level hniamten depression an nei ngei ngei tih erawh sawi theih a ni chiah lo thung. Amaherawhchu, mood fu lo zawnga rilru natna veiteah serotonin level hi a hniam tel tlangpui tih hmuh chhuah a ni. Chuvangin, depression enkawlna damdawi (antidepressant) -ah te hian thluaka serotonin level tihsanna a awm ṭhin a ni.
Damdawi ei kher lo hian serotonin hi mahni a tihsan dan kawng a awm thei a. A hmasa berah chuan taksa insawizawi ṭhat hi a ni a. Exercise lak ṭhat hian thluaka serotonin siam tura thawk ṭhin chemical pawimawhte a siam chhuah ṭhin vang a ni. A dang leh chu ‘Light therapy,’ eng hmanga inenkawl damna an tih hi a ni. Ni eng dawn ṭhat hi serotonin insiam theihna hmanraw ṭha tak a ni. Ei leh in hmang pawhin serotonin hi a tihchak theih a, protein leh carbohydrates tamna (sa ti, be lam, bawnghnute leh buh etc.) ei ṭhat hian kawng ro a su em em bawk a ni.
Dopamine ve thung chu nuam min tihtirtu hi a ni a. Lawmman kan dawn changa kan hlima, nuam kan tih ang hian dopamine level a lo san hian a awm theih ṭhin a ni. Nuam tih zawng tak thil kan tih hian dopamine hi a lo insiam ṭhin a; ṭhenkhat tan chuan kawr thar han neih te, ei tur tui hnai tak han ei chhuah emaw buatsaih te pawh a ni ang chu. Dopamine hniam leh depression te hian inzawmna nei anga zir chianna a awm nual bawk a. Hei hi a chhan ni-a ngaih pakhat chu, rilru pek theihna leh ngaihtuahna sawr bing theihna (attention and concentration) kan tihte pawh hi dopamine hmanga tihchak ṭhin a ni. Dopamine hian kan mut dan kalphung thlenga a nghawng avangin thothang ṭha taka kan awm theih nan a pawimawh em em a ni.
Thluaka ṭha taka dopamine a insiam theihna turin Meditation ṭhatzia hi an sawi fo mai. Meditation han tih hian Mizoteah chuan, chhung inkhawm urhsun leh uluk taka kan hman te, mahni pindana fianrial hun hman ṭhat te, kohhrana mimal leh huhoa rilru leh thlarau intichak tawn tura ṭawngṭai leh Pathian thua inchiahte hi meditation huangah chuan a tel vek thei awm e. Hengte hi rilru hahna, lungngaihna leh rilru hah chawl lo tihhahdam nana hmanraw ṭha tak an ni reng a ni.
Endorphins erawh hi chu nachhawkna hormones a ni ve thung a, “Natural Pain Killers” tih a ni. Stress kan tih fo, Mizo ṭawnga rim tawngna ti-a kan sawite laka min chhawk a, min tizangkhaitu niin, nun nuam taka kan hman theihna atana hormones ṭangkai tak mai a ni. Damlo na tak takte chhawk tura morphine an pek ṭhin ang hi, mihring taksa ngeiah thluakin, endorphins hmang hian a siam ṭhin a, taksaa na awmte a tizia awm thei a ni. Hlim taka nuih bawk bawk te, kan mi ngainatte bula nuam titaka hun hman te, tui tih zawng tak mai ei leh in te, rimawi ngaihnawm tak ngaihthlak te leh ennawm hmuh nawm tih zawng tak en leh mumal taka taksa insawizawi hian endorphins nasa takin a tichak ṭhin a ni.
Oxytocin hi ṭhalai te chuan an hre lar tawh hle mai a, “Hmangaihna Hormones” emaw “Love drugs” te pawh an ti ṭhin. A bul takah chuan, nuin nau a neih dawna contraction (sanna) siamtu a ni a; tin, hnute tui siamtu a nih bawk avangin nu leh fa inzawmna (bonding) pawimawh tak tinghettu a ni. Mipa leh hmeichhe induh tawnna aṭanga mihringtea hmangaihna a lo piante hian oxytocin hi a lo insiam ṭhin a; chuvang chuan, a hminga hmangaihna hormones han vuah pawh hi a awm ngawih ngawih reng a ni. Ṭhian kara inngainatna te, chhungkua inngaihsak leh inhmangaih tawnna te pawh hian hlim veng vengna oxytocin hi a tipung ṭhin a. Khawtlang thil tih nikhuaa titi inrual tak maia inkawm a, hun nuam tak hman hote pawh hian inngainat tawnna siamin, hlimna hi a thlen ve reng ṭhin a ni.
Hlim leh lungngaih ni-aa inkuah vawng vawng te, nu leh pain an fate duat taka an kuah a, an han fawhte hian oxytocin level a lo sangin, hlim veng vengna an nei ṭhin a ni. Hei hi nupa inkarah pawh a pawimawh leh zual hle ang. Oxytocin hian taksa a tizangkhai (relax) a, mi rin theihna (trust) leh rilru thlamuanna (psychological stability) a siam avangin nun hlim nan a ṭangkai tak zet a. Rimawi ngaihthlak leh taksa insawizawi te pawh hian he hormones hi a tichak a. A pawimawh berah chuan, midangte nena inkungkaihna siam ṭhat hian rilru hahdamna min siamin, hlimna a thlen ṭhin a lo ni.
Kan sawi takte aṭang hian, taksa lamah ei leh in hrisel te, taksa insawizawi ṭhat te, ni eng dawn leh boruak ṭha hip te, mahni tui zawng leh nuam tihzawng tak han tih ve te, rimawi ngaihthlak te, mihring themthiamna ngaihhlut thiam te leh chet hmanga inngainatna lantir pawimawhzia a lang a. Rilru leh thlarau lamah pawh mamawh chaw lak fo te, inpawlho te, hmangaihna pek chhuah leh midangte hnen aṭanga hmangaihna dawn te hian thluakah hlimna damdawi a siam ṭhin a lo ni tih heng hormones leh an hnathawh dante hian a tilang chiang a. “Thinlung hlim hi damdawi ṭha tak a ni a,” tih hi a dikzia a tar lang a ni.
Hlim theihna hi biology-ah a innghat pumhlum tih theih chu a ni hauh lo. Amaherawhchu, kan taksa hi khawl a ni miau a, taksa, rilru leh thlarau fit leh fit loh hian kan nunah nghawng thui tak a nei a ni tih kan hriat nawn theih nan he thuziak hi ka rawn buatsaih a ni a. ‘Hlimna Drugs,’ taksa chhung rila thawk ṭhin an awm a ni tih hriatna ringawt pawh hian Pathian themthiamzia a pho chhuak a; chumi rual chuan, kan taksa khawlte a ṭha thei ang bera enkawl leh hman thiam erawh kan mawh a ni tih a tar lang chiang hle bawk a ni.
- Dr. Grace Lalkhawngaihi