Guest writer
NexGen
HLAWHTLINNA TLUANTLING ATAN 5S
Kum thar 2024 chibai!
Engtin nge kum 2023 kan tawp a, kum 2024 bul kan ṭan? Kum hlui a kan thil tih emaw tih loh emaw avanga inchhir ngawih ngawihna kan nei a ni thei a, hun kal tawh erawh kan tidanglam thei lo. Mahse, kum thar, hun ṭha Pathianin min pek hi ṭha taka hmang turin kan inbuatsaih thei a, mi tinin bul kan ṭan thar thei a ni.
Mi tam takin kum thar thutiam kan nei ṭhin; inlak fit, meizuk tawh lo, zu nghei, leiba rulh zawh, chhungkaw tana hun tam zawk pek, lehkha zir taimak, Bible chhiar chhuah leh thil dang kan intiam a ni thei. Tum bulfuk (goal-setting) neih hi thil ṭha leh pawimawh tak a ni. Mi tam tak chuan “Kum thar thutiam,” leh goal set-te neiin bul ṭha takin kan ṭan a, mahse thla hnih khat hnuah kan zuzi a, kan puitlin lo fo ṭhin.
Khawvela mi hlawhtling kan tihte hi tum bulfuk (goal) neite an ni ṭhin. Kum 1952 khan university hriat hlawh taka zirlaite zingah zir chianna pakhat an nei a. Zirlai pass chhuak (graduates) te zinga zaa pathum (3%) chauh chuan thil tum (goal) mumal takin an ziak chhuak tih an hmu a. Hemi kuma zirlaite hi an umzui zel a, nakinah chuan, sum deh chhuah kawnga hlawhtling bik zaa pathum (3%) te chu, kum sawm kal taa an thil tum mumal taka ziak chhuak theite kha an ni tih an hmu chhuak a ni, an ti.
Kum 2024 bul kan ṭan hian, tun aṭanga kum sawmah eng dinhmunah nge awm kan tum? Tun kum tawpah eng hmasawnna nge neih kan duh? Eng nge kan hmathlir, kan goal le? Mimal leh pawl ang pawhin hmasawn kan duh ṭheuh a. Hlawhtlinna leh hmasawnna dik leh tluantling nei tur chuan tum bulfuk kan neih a ngai a, chu chu chiang takin kan ziah chhuah a ngai bawk a ni.
Hlawhtlinna dik chu eng nge? Hmasawnna tluantling chu eng nge ni ang? United Nations-in a ngaih pawimawh leh a buaipui em em pakhat chu Sustainable Development Goals (SDG) hi a ni. Khawvelah hmasawnna tluantling leh tlo a lo awmna turin SD Goal 17 a duang chhuak a, chu chu hlen chhuah tumin ram hrang hrangin hma an la a ni. United Nations-in a chhinchhiah danin khawvelah ram 195 a awm a, heng ram zawng zawng hian ram hmasawn (developed country) nih tumin ṭan an la ṭheuh a. G-20 (Great-20) ram zinga tel nih pawh an inchhuang hle a ni.
Tum leh hmathlir kan neihte hlawhtling ṭhin mahse, hmasawn zel lovin, rei daih lovin a zuzi leh fo ṭhin. Kan hriat ve phak chinah pawh, a hun laia airlines hlawhtling ber zinga ngaih, Kingfisher Airlines leh Jet Airways te chu an tla chhia a, tunah chuan an awm tawh lo. Eng nge a chhan ni ang? Mimal, chhungkua, sumdawnna, ram leh hnam, hun eng emaw ti laia hlawhtling tak ṭhinte pawh an hlawhtling tluantling lo fo. An tlakchhiat chhan hi sawi tur tam tak a awm ngei ang; mahse, tun ṭumah hi chuan engtin nge hlawhtlinna tluantling kan neih ang tih zawk hi sawi kan tum chu a ni.
Hmasawnna tluantling leh tlo hi hun rei lo te atan chauha hlawhtlinna leh hmasawnna a ni lova, hnungtawlh lova hlawhtlinna chhawm nung a, hmasawn zel hi a ni zawk a. Hlawhtling leh hmasawn kan tih hi a inang vek lo thei bawk. Sum leh paia hausakna chauh hi tehfunga ngai kan awm thei, a ṭhen tan chuan thuneihna chan emaw zirna, infiamna leh thiam thil lama mi hriat hlawhna te pawh a ni awm e.
Pathianin mihringte hi taksa, rilru leh thlarau neiin min siam a, hlawhtlinna leh hmasawnna tluantling chuan khawvel thila hausakna leh thiamna chauh hi a kawk lova, kan nun pumpui, taksa, rilru leh thlarau hmasawnna a huam tel a ni. Hlawhtlinna tluantling nei tura inkaihhruaina atana ṭha leh ṭangkai tak mai, 5S chungchang tlem han tar lang ila.
5S hi ‘Hnathawhna hmun enkawl dan (Housekeeping rules)’ a ni a, Taiichi Ohno leh Eiji Toyoda ten, Japanese engineer-te nena ṭang hova kum 1950-a an siam chhuah a ni. A tir chuan Toyota Production System (TPS) tih a ni a, a hnuah 5S tih a lo ni ta a. 5S chu Japanese thumal panga, ‘S’ a inṭan vek an ni a, hnathawhna hmun fel fai leh mumal taka vawn nan leh hlawk taka hna thawh a nih theih nana duan a ni. Chung ‘S’ pangate chu:
1S Seiri (Sort – Thliar hran): Hnathawhna hmun a thil ṭul leh ṭul lo thliar hran a, a ṭul lote paih a, a ṭul leh ṭangkai tur chauh dah.
2S Seiton (Set in order/systematic arrangement – Rem fel): Hnathawhna atana hmanraw ṭul leh ṭangkaite mumal tak leh awmze neia rem. Hman zin leh ṭul hmasa turte lak awlsama dah a, a chhe hnai turte hman hmasak tura dah.
3S Seiso (Shine – Tuai hnum): Hnathawhna hmun leh hmanruate tihfai leh tuai hnum reng. A chhia siam ṭhat a, a hlui a thara thlak
4S Seiketsu (Standardize – Tehkhawng Siam): A hma anga thil a awm leh mai lohna tur atan 1S aṭanga 3S thawh chhunzawm zel dan tur ruahmanna siam. Mawhphurhna leh hun insem a, tih tur leh tih dan tur chiang taka, ziak ngeia dah.
5S Shitsuke (Sustain – Chhawm nun reng): 1S aṭanga 4S hmanga hma laknate chhawm nung zel tura intuai tharna leh thlir letna hun hman te, leh tih dan tur ṭha zawk hriat chhuahte hman ṭangkai.
5S hi, 2015 chhova India ram puma Swachh Bharat (Clean India Mission) hma laknaa, Sawrkar damdawi inte intuaitharna (rejuvenate) tura inelna, Kayakalp kan neih aṭanga ka hriat ṭan a ni a. Mizorama Sawrkar damdawi in pawhin thianghlimna, mawina, damlo enkawlna leh mipui dawr kawng thlengin hma kan sawn nasat phah hle a ni.
5S thu bul (principle) hi kan hnathawhna hmun leh sumdawnna atan chauh a ṭangkai a ni lova, kan nun kawng tinrengah hman ṭangkai theih a ni tih ka ngaihtuah a. Engtin nge 5-S chu kan nunah kan hman ṭangkai ang?
1. In chhung then fai – Chhung tin hian kan mamawh tawh loh leh kan hman tawh ngai loh tur, thawmhnaw, lehkhabu leh in chhung bungrua kan kawl ngek nguk a. Chu chuan hmun a awhin, tihfai tur a titam ṭhin hle a, hun leh tha kan seng thlawn tam phah ṭhin. Kan in chhungah 5S hi keimahni leh kan faten kan hman chuan kan in a thawlin a fel fai sawt ang a, hun leh tha pawh a enkawl nan kan hmang tlem dawn a ni.
2. Mobile/tablet/laptop then fai – Heng kan electronic bungrua (gadgets) ahte pawh hian ṭul lo, tangkai lo, kan tana ṭha lo apps, thu leh hla, message, video clips etc. a tam em em ṭhin. 5-S hmangin kan mobile leh gadget dangte kan tithawl thei. Kan nun atana ṭangkai lo mai ni lo, kan nun atan pawi, kan nun tichhia leh tikhaw lo theite kan then fai a, kan paih (delete) chuan, nasa takin kan nunin a ṭangkaipuiin hma kan sawn phah thei a ni.
3. Thlarau/ringtu nun then fai– Kan nun ṭheuh in en chiang ila, thlarau lama kan hmasawnna daltu, hna kan thawhna tibuai/timuangtu, hna ṭul leh pawimawh tih loh phah nana kan hman, kan hmasawnna theih loh chhan kan nun tihnawktu tam tak a awm a. Ephesi 4:22-ah chuan “In hmanlai awm dan kawnga mihring hlui, bumna chakna anga chhe deuh deuh kha HLIP THLA ULA; in rilru thlarauvah chuan a THARIN LO AWM ULA…” tih kan hmu a ni. Hmasawnna tluantling kan neih theih nan 5-S principle kan Kristian nunah pawh kan zawm a, kan hman a va pawimawh em!
HMASAWNNA TLUANTLING NEI TURA PAWIMAWH
Pawn lam lang theia hmasawnna leh hlawhtlinna bakah chhungril nun leh thlarau lam thlenga hmasawnna min pe tur atan pawimawhte chu:
1. Nun dan kaihruaitu ṭha neih – A chunga kan ziah lan tawh 5-S hi kan nun kawng hrang hranga kan hman ṭhin a pawimawh hle. Tichuan, kan nuna thil hnawk, bawlhhlawh, thil hlui ṭangkai lo, kan hmasawnna daltu leh min tihnawktute kan paih ang a, kan tan a ṭangkaite chauh kan dah dawn a ni. Hei bakah Pathian Thu (Bible) hi kan nun kaihruaitu atan kan hman a pawimawh hle, “I Thu hi ka ke atante hian khawnvar a ni a, ka kawng atan eng a ni,” tih ziak a ni si a.
2. Tum bulfuk (goal) neih leh ziah chhuah – A hma lama kan ziah ang khan, mi hlawhtlingte hi tum bulfuk nei a, ziak chhuak ṭhin an ni. Kum bul kan ṭan hian tun kum atan kan thil tumte fiah leh chiang takin (SMART goal) kan ziah chhuah a, tihlawhtling tura taima taka kan thawh chuan hlawhtlinna kan hmu ngei ang.
3. Zing thawh hma – Zirchiannaa an hmuh chu, khawvela mi ropui leh mi hlawhtlingte hi zing an tho hma ṭhin. Lal Isua pawh a thawh hma thu Marka 1:35-ah kan hmu. Pathian nena tuk tin bul ṭan a, taksa insawi zawi nan leh nilenga kan thawh tur ruahhmanna fel tak siam a, ziah chhuah nan kan hman phawt chuan hlawhtlinnain min umzui dawn a ni.
4. Taimakna leh tuarchhelna - Hlawhtlinna chang turin taimak leh tei rei peih a ngai. “… a kohna leh a thlanna che u tinghet turin TAIMAK chhuah leh zual rawh u, chung chu in tih zawngin eng tikah mah IN TLU LO VANG,” (2 Pet.1:10). Mi ropui leh hlawhtlingte hi mi taima, beidawng duh lo, a tawp thlenga tha thlah lova taima taka ṭang ṭhinte an ni.
5. Inngaihtlawmna leh Pathian ṭih – Mihringin kan mamawh leh kan duh, “Sumte, chawimawina leh nunna te,” chu ingaihtlawmna leh Lalpa ṭihna rah a lo ni reng a. Thil dang leh kawng danga kan zawn ṭhin avangin kan lo hmu lo ṭhin a ni. Inngaihtlawmna hi Lal Isua rilru leh zia pawimawh tak a ni.
Kum thar 2024 kan hman tan tur atan hian hlawhtlinna tluantling – taksa, rilru leh thlarau hmasawnna kan neih theih nan kan thuziak khaikhawmna leh mihring zawng zawng tih tur chu – “Pathian ṭih la, a thupekte vawng rawh,” tih hi a ni.
Lalpan Mizoram malsawm rawh se!
- Dr Lalmalsawmi Hmar