Guest writer
NexGen
MIPATE DINHMUN HRIATPUI
‘Mipa/a pa’ leh ‘Hmeichhia/a nu’ nihna hi mihring leh thil nung dangtea kan danglamna siamtu, thliar hran kan nih theihna lian ber a ni. Sap ṭawngah chuan ‘Sex’ tih a ni a, ‘Male’ leh ‘Female’ tiin thliar a ni. Kan khawvel tawn mekah erawh hi chuan ‘Mipa’ leh ‘Hmeichhia’ mai ni bakah, ‘Adangte’, (Others) ni-a inchhal an awm chho zel tawh a. Chung ‘Adangte’ kan tih zingah chuan mipa anga piang, hmeichhe ngaihtuahna pu te, mipa nihna inpawm (in identify) lo te; hmeichhia a piang, mahse mipa rilru sukthlek ang neih avanga hmeichhiaa inpawm lo te an awm a, sawifiah pawh thil harsa tak a ni chho ta. Chutiang khawvela cheng mek kan nih avangin, kan tu leh fate lo ṭhan lenna tur leh an khawvel hma chhawn turah te, kawng zawh tur leh kal dan tur an hriat theih nan, an duhthlanna ngaihthah chuang si lo va, a ngaihna hre tura inzirtirna leh inenkawlna ṭha pek a pawimawh chho ta hle a ni.
MIPA LEH HMEICHHIA INAN LOHNATE
Khawvel finna aṭangin
Science aṭanga hrilhfiahnaah chuan mipa leh hmeichhia kan danglamna siamtu (determine) ber chu mit lawnga kan hmuh phak loh, kan thisen leh taksa peng tina awm, kan DNA hi a ni a. Chu chuan ‘chromosome’ an tih chu siamin, chung chromosome-te chuan mipa leh hmeichhia kan nihna hriltu (genetic make-up) chu an keng a. Mipa chuan chromosome XY an nei a, hmeichhia chuan XX an nei thung a. Chu genetic make-up a zir chuan pian phung leh rilru put hmang rawn insiam chhovin, mipa leh hmeichhia chu kan pian phung bakah kan rilru put hmang thlengin kan lo danglam ta ṭhin a ni.
Mipa leh hmeichhe taksa danglamnate han tar lang hmasa ila:
a) Taksa ruhrel (Bony structure): Mipa leh hmeichhia hi kan ruh relah danglamna tam tak a awm a. Ruh ro (skeleton) ringawt aṭang pawh hian mipa leh hmeichhe ruh a hriat hran theih a ni. Khel ruh aṭangin 95%, lu ruh aṭangin 83% leh ke ruh (femur & tibia) aṭangin 80% vel zet a hriat hran theih a ni tiin zir mite chuan an sawi.
b) Tihrawl leh taksa thau (Muscle & Adipose tissues): Mipa leh hmeichhia hi kan taksaa tihrawl leh thau awm tamna a inang lo a. Hmeichhia chuan kawng hnuai lamah thau an neih ngah zawk bakah Body Mass Index (BMI – san lam leh rih lam aṭanga kan rih dan a hrisel nge hrisel lo chhutna) inang rengah hmeichhia chuan ~10% in thau an ngah zawk a ni.
c) Taksa peng hrang hrang hnathawh thununtu (Hormones): Kan DNA neih dan hian kan taksa peng hrang hrang hnathawh thununtu (hormones) insiam dan a hril a, hetah hian mipa leh hmeichhia kan danglam leh bawk a. Mipa leh hmeichhia te hian hormones kan neih a inang vek lova, chu chuan kan pian phungah leh rilru sukthlekah danglamna nasa tak a siam a ni. Kan taksaa hormones insiam tam lutuk emaw tlem lutuk vangin hormonal imbalance a awm thei a, chu chuan natna leh pian phunga danglamna a thlen thei bawk a ni.
d) Taksa pianhmang (Body structure): Pianhmang hrim hrimah pawh mipa chu hmeichhia aiin an chakin an fei zawk a. Hmeichhiate hi nau pai tura duan an nih avangin thla tin thi an nei a. Pum chhunga nau pai chunga chet dawl zo tura duan an nih bakah naute mamawh hriat thiamna leh enkawl thiamna (motherly instinct) an pianpui bawk niin an sawi.
Bible-a kan hmuh dan:
Genesis 1:27-ah chuan, “Tichuan, Pathianin ama anpuiin mihring a siam a, Pathian anpui ngeiin a ni a siam ni; mipaah leh hmeichhiaah a siam a ni,” tih kan hmu a. Mihring chu Pathianin ama anpuiin a siam a, mipa a siam phawt a, amah ṭanpuitu tur, a kawppui awm mi hmeichhia a siam leh a ni tih kan hmu a. Pa/Mipa chu nupui lu, chhungkaw roreltu tur an nihna 1 Korinth 11:3, Ephesi 5:23-ah te kan hmu a. In chhunga pa ber awm lohna hmun chu, Amah Pathianin a luah khah tur thu Sam 68:5, Sam 10:17 leh18-ah te kan hmu bawk a ni.
Kan sawi tak hormones leh thil hrang hrang vangin, mipate chu ngaihtuahna fim hman leh thuthlukna siam (decision making) kawngah rin tlak tura ngaih an ni a. In chhunga thununna lek kawh chungchangah pawh mipate chu a bul tum tura beisei an ni. Pathian thu chuan, kohhran hruaitu ni tur pawhin, “… zahawm taka fate kilkawia mahni in chhung khawsak rel fel thiam mi a ni tur a ni,” (1 Timothea 3:5) a ti a. Chutih rualin, an nupuite leh hmeichhe awm nem zawkte dawm a, duat leh hmangaih tura thupek an ni a. Chumi ti thei tur chuan rilru zau tak Siamtu hian a pe a ni tih a chiang bawk awm e.
Hmeichhia ve thung chu, thil chik leh chipchiar taka ngaihtuah ṭhin niin, natna leh danglamna thlengte pawh hre hma (sensitive) zawk an ni fo va. Chhungkua leh fanau enkawlna kawngah pawh dimdawi zawka dawm theitu an nih theihna hi kawng hrang hrangah hmuh theih a ni. Hmeichhe fing leh khawsak ṭha chungchang Thufingte 31-a kan hmuh angin, hmeichhiate chu ei zawngtu ni mahse, fanau enkawl leh pasalte chawimawi turin theihna an nei tih kan hmu bawk a ni.
KAN DINHMUN
Kan ram dinhmun thlir hian rilru tinatu tam tak a awm a. Kan thu khel ṭhinte zingah, mipate chu hmeichhiate aia nep zawk anga sawina te, hmeichhiate dinhmun chawisannaa avanga mipate nek chepna awm anga lanna te leh hmeichhe fel tak takte tan pasal tur mipa ṭha an van tawh thute an sawi kan hre ṭhin awm e.
Mipa emaw hmeichhia te hi a chungnung bik awm tura siam kan ni lo va, kan mawhphurhna a inang lo mai a ni tih hi kan pawm thiam a pawimawh khawp mai. Chutih rual chuan, kawng tam takah mipate chu hotu leh roreltu mawhphurhna nei an ni a, hruaitu leh entawn tur an nihna te hi hai der chi erawh a ni lo a ni.
KAN MAWHPHURHNA
Siamtu’n mipaa nihna leh theihna a phumte hriatsak a, hai lang a, hmang thiam tura anmahni ṭanpui hi mi tin mawhphurhna a ni. Mipa fa kan enkawlnaah, an chak lohna leh tlin lohna lai hmuh lensak a, sawisel reng chunga chhungkua kaihruaitu ni tura kan beisei leh si ṭhinte hi kan inngaihtuah chian a ngai hle a ni. Mahni inrin tawkna an neih vete tihnghehsak aia tihchhiatsak zawnga enkawl hi kan thiam dan tawk a la ni fo mai.
Mipate pawhin zahawm taka an dinhmun luah turin an thiamna leh theihna, an ṭhatna te an hai chhuah a, an nun dan an in ennawn fo a pawimawh hle mai. Kan ramah hian eng vangin nge mipa tam takte hi an nupui fanaute thlamuantu ni lova tithlabartu an nih a, innghahna tlak nih chu sawi loh, chawm hlawm leh buaipui ngai an nih zawk fo le? An thiamna leh theihnate ṭangkaia hmang thei lo va, an ze nghehna leh chakna te, a hmanna tur dik lo zawk, ruih theih thil leh thil ṭangkai lo tak taka an hmang nasa lutuk hi a pawi em em a ni.
Mipate dinhmun hriatsak kawngah hian hmeichhiaten mawhphurhna kan ngah hle. Mipate tih theih ang tam tak, ei zawn leh chhungkaw chawm te hi kan tih ve theih avang hian kan tih vek a ṭul kher em tih kan inzawh fo a pawimawh. Mipate dinhmun ṭawm a, intluk tlanna ringawt buaipuia hmanhlel mai lovin, anmahni ṭanpui tura duan kan nihna zawk hi kan pawm ngam a, kan ngaihtuah chian pawh a ṭul khawp mai. Mipaten an dinhmun leh mawhphurhna nghet taka an hauh a, an hlen theihna tura fuihtu leh tichaktu ni thei turin Siamtu hian hmeichhiate hi finna min pein min buatsaih a ni tih kan tar lan tak aṭang khian a chiang hle awm e.
Khawvela hmeichhe chhuanawm leh Bible a hming chuang hmeichhe ngaihsanawmte hi mipa mamawh lova an nun theih vang ni lovin, midang an dawm kan thiam vang leh midang tana malsawmna an nih avanga ropuite a ni zel zawk a. Chu’ng zingah chuan pasal nei fuh lo tak, Abigail-i nunah khan a chiang hle awm e. Mipa fel lohnain hmeichhe sual a siam kher lova, Delili ang hmeichhe fel lohna erawh chuan mipa a tichhe fo thei thung. Hmeichhe sual laka inveng tura fuihna hi Bible-ah pawh hmuh tur a awm nual a ni.
Mipa emaw hmeichhia kan nihna anga kan mawhphurhna hlen loh hi thil mawi lo angah ngaih ni fo ṭhin mah se, kawng tam takah chuan dinhmunin a zir loh vang te, chhungkuaa kan inzirtir ṭhat tawk loh vang te leh entawn tur ṭha (role model) kan neih loh vang a ni fo ṭhin a. Mitinin kan nihna leh tih tura kan chian a, kan hma zawn a kan mawhphurhnate kan hlen ṭheuh theih nan ṭan i la tlang zel ang u.
- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali