ZIRNAAH RAM TAN BEISEI TUR A AWM

Mizote India rama hma hruaitu kan nihna lawmawm deuh mai chu, ziak leh chhiar thiam tam lama pathumna kan ni hi a ni. 2011 census-ah chuan kan literacy rate hi 91.33% niin, Kerala leh Lakshadweep te chauh phak loh kan nei a. Hnam mawl, hawrawp pawh nei lote, hawrawp min siamsak a, ziak leh chhiar min zirtirtu, Sap missionary-te leh an sulhnu chhunzawma vawiin thlenga hma latu, he dinhmuna Mizote min hlang kaituten fak an phu hle a ni.

Zirna hi ram siam ṭhatna atana ban pawimawh pasarih an sawi zinga pakhat a ni a. Nelson Mandela chuan, “Zirna hi khawvel thlak danglamna atana hmanraw pawimawh ber a ni,” a ti hial a. Kan literacy rate ngaihtuah chuan khawvela ram hmasawn berte zinga mi ni awm tak kan ni a. Amaherawhchu, khawvel chu sawi loh, India ramah pawh state rethei ber zinga mi kan la ni reng hian ngaihtuahna a tithui hle mai. Kan thiamna tehfungte hi a dik lo nge, kan ziak leh chhiar thiamna hian ei zawng thei, mihring puitling (taksa, rilru leh thlarauva puitling) ni turin min chher chhuak zo lo zawk tih ngaihtuahnate a awm thei ang.

Khawvelin hma a sawn zel a, ziak leh chhiar thiamna (literacy) hrilhfiah dan pawh a lo danglam chho zel a. Ziak leh chhiar theih ngawr ngawr piah lamah literacy hian ken tel tam tak a nei a. UNESCO-in a sawifiah dan tharah chuan ‘literacy’ chu thiamna dang tam takte zinga pakhat tiin a sawi a. “Ziak leh chhiar thiamna/lehkha thiamna chu miin a thil zirte hre thei a, hrethiam a, a awmzia sawifiah a, chumi aṭanga ngaihtuahna thar nei a, chhiar/chhut thiam a, mi dangte hnena hrilh chhawn theihna hi a ni,” tiin literacy hi a hrilhfiah a ni.

Digital khawvelin min cham chilh takah chuan ‘digital literacy’ tih ṭawngkamte pawh a lo tichhuak ta a. Phone khawih thiam, YouTube en thiam, social media-a thil post thiam satliah hi ‘digitally literate’ (digital thiamna nei) an ni hauh lo va. Ei hmuhna leh hna siamna atana ‘digital technologies’ khawih leh hmang thiam a, enkawl thiam bakah hriat tur ṭulte him taka siam chhuak a, pe chhawng thiam sawina a ni zawk a ni.

Heng sawifiahnate hian zirna (education)-ah hian chona a tisang hle awm e. Zirna ṭha naupangin a dawn theih nan naupang enkawltu - chhungkua, school leh Sunday School te pawh an pawimawh tlang vek a. School lama zirtirtute hian naupangte leh in lama anmahni enkawltute thleng pawhin, eng emaw chen, thuneihna an neih avangin, an pawimawh leh zual a tih theih awm e. Chutih rualin, kil tin aṭanga ṭan rual tluk a awm lova, thawhhona ṭha a pawimawh em em a ni.

ZIRNA HMANGIN NAUPANGAH ENG NGE THLENTIR KAN TUM?

Hriatna nge Finna?

Zir tam leh zir ṭhat hian hriatna chu min pe teh meuh mai. Amaherawhchu, hriatthiamna leh finna tel lo chuan miten an thil hriatte chu hman hun leh hmun an hre ṭhin lo a ni. Mizorama school ṭhenkhat, an zirlaite ‘by heart’ a mark hmuh tam tir tum ringawt lo va, hriatthiamna tak tak an neihna tura ṭan la em em an awm a, nu leh pate tan a thlamuanthlak hle a ni.

Finna tel lo chuan hriatthiamna ringawt pawh hian thui tak mi a hruai thei lo fo. Kawng tin renga mi puitling leh chhenfakawm, hun tawn a zira insiam rem thei, hriatna leh thiamna hman hun leh hmun hria, duhthlanna thiang tak hmanga khawvel hmachhawn ṭhin an nih theihna turin naupangten ‘Finna’ an mamawh a ni. Chu finna tluantling chu Pathian ṭihnaah a awm tih Bible-ah kan hmu a. Mi ṭhenkhat, zirna leh Pathian thu kaih kawp ṭul ber lova ngai kan awm mai thei. Amaherawhchu, zirnain mihring pumpui (taksa, rilru leh thlarau) hmasawnna leh puitlinna a thlen loh chuan a thil tum a hlen chhuak zo dawn lo a ni. Pathian ṭihna tel lo chuan thiamna sang tak nei siin, rilru hrisel lo, thlarau harh vang lo leh fing lo, duh thlang sual fo, nun awmze hre lo takah naupangte hi an chhuak thei a ni. Naupangten hriatna tam tak an neiha lungawi mai lo vin, finna an chhar ngei theih nan kan zirtir a pawimawh hle a ni.

Naupangte kaihhruaina (lead) nge zirlai bu thiamna?

Pathianin mihring min siam dan hi a ropui em em a, ‘Ama anpui’ ngeia siam kan ni a. Mak tak leh danglam takin, zia, thiamna leh theihna hrang hrang neiin min siam a; rah chhuah a, pung tur leh enkawltu ṭha ni turin mawhphurhna min pe bawk a ni. Heng mawhphurhnate hlen chhuak tur hian naupan lai aṭanga kan inkaihhruai loh chuan, mi puitling lo, rah chhuah chu sawi loh, mi dang tana hnawksak leh dawm ngai, mahni pawh inenkawl zo lovin a awm theih hle a ni. Naupang, ze hrang hrang neite thiamna leh theihna hai chhuahpui a, tipung a, chher hriam tura ṭan lakpui a, anmahni mai bakah an mihringpuite tana mi ṭangkai, khawvel enkawltu ṭha an nih theihna tura buatsaih hi zirna leh thiamnain a tum chu a ni.

Pathian anpuia siam kan nih avangin themthiamna leh rem hriatna (creativity) te, thil thar ngaihtuah chhuah theihna (innovation) te nei, naupang danglam bik an awm fo ṭhin. Amaherawhchu, heng thiamna leh theihna anmahnia inphum rute hi naupang ṭhenkhatah chuan a lang chhuak mai lo va, hmuhsak a, haichhuahpuitu an mamawh ṭhin a ni. Zirlai bu chhung thiamna ringawt kan ngaih pawimawh hian heng thiamna leh theihna hlu tak tak hi kan up behsak a, an nuna Pathian thil tum ṭhelhtirtu kan ni ang tih a hlauhawm hle. Chuvangin, naupangte hi, Pathian anpuia siam an nihna hre chungin, zah tak leh ngainep hauh lovin enkawl ila. An thiamna leh theihna peipunsakin, nasa taka rah chhuah a, midangte tana malsawmna ni tura kan kaihhruai chuan, chutiang mi chu niin an lo sei lian dawn a ni.

Dam chhan tihlawhtling tura puih nge khawvel inelnaa hlawhtlin tir?

“Thih chhan tlak loh chu dam chhan tlak a awm lo,” tiin Elizabeth Elliot chuan a lo sawi tawh ṭhin a. Kan thih chhan tam takte hi dam chhan tlak an ni lo fo erawh a pawi em em a ni. Dam chhan tur dik hriat loh avanga nun awmzia hre lo, nun chen ral, beidawnnain a luh chilh kan va tam em! Dam chhan hriatchianna hian awmze nei zawkin mi a nun tir ṭhin a, beidawnna khur thuk takah pawh beiseina a pe ṭhin. Anih leh, mihring dam chhan chu eng nge ni ta ang le? Bible-ah chuan Pathian thilsiam zawng zawng, mihringte pawh hi, “Ama tan, Ama ropui nan,” a ni tih kan hmu.

Tu pawh mai hian hlawhtlin kan duh a, zirnaah hian beiseina sang tak kan nei a. Hlawhtlinna tehna dik ber erawh hriat a har hle thung. Hlawhtlinna chuan mi, ama kut kea ding theia a siam bakah midangte kep theiin a siam ngei turah ngaih a ni a. Tunlai erawh chuan, zirlai hlawhtling kan tehna chu exam-a result ṭha neih te, mi nawlpui aia mark hmuh san te a ni a. Chutiang tehfung aṭanga hlawhtlinna hmutute chuan, an dam chhan, Pathian ropuina tur leh a duh zawng tihna tura an hlawhtlinnate an hman loh erawh chuan, an hlawhtlinna ngei chu an nun ei chhetu a ni thei a ni. Tin, kan nuna Pathian ropuina a lo lan chhuah theihna tur chuan thiamna bakah, nunphung leh chetziate a pawimawh em em a. A chang chuan, nun ṭha leh rilru dik siam tur hian hlawhchhamna pawh hi a lo ṭangkai zawk fo mai. Chuvangin, zirtirtu leh naupang enkawltute hi, result ṭha an neih loh hun pawha anmahni dinpui a, fuih fo tura kan inpek a ngai hle a ni. Chutiang zirtirtu ṭha leh hmangaihtu nei naupang chuan, a dam chhan dik tak tihlawhtling tura a mamawh ze hrang hrang a lo zir tel thei dawn a ni. Tichuan, kan ramah hian mi tam tak, Pathianin an tih tura a tuksak, an dam chhan hria a, tihhlawhtlin tum tlat an tei hut hut ang a, ram ngaihtuahawm kan ni reng tawh lo ang.

“Hnathawktu chu hlawh hmu tlak a ni,” tih ziak kan hmuh angin, zirtirtu ṭhate hlutna leh pawimawhna hi hriatpui ila, an tha tichakin, thawhpuitu ṭha nih zel tum ila. Zirtirtute pawhin an zirlaite hi, Pathian laka kan ro chan hlu tak, kan ram leh hnam chhe mek tung ding leh tura kan innghahna leh Pathian ram zauhna tura mi pawimawhte an ni tih hriaiin, theih tawp chhuah zel bawk se la. Bible chuan, “Vanglai fate chu mi chak kuta thal awmte ang an ni,” a ti a. Thal kap miin themthiam taka a duhna lai tak kap fuh tura a thal mu a tin ṭhin angin, naupang zirnaah hian tum bulfuk nei ila, thil awmze nei leh ṭha tluantling tur i tin zawnpui zel ang u. Zirna hi mi ṭha leh mi thiam, ram siam ṭhatna tura mi puitling leh hman tlak tam tak an lo awm zel theihna tura beiseina min petu a ni si a.

- Dr Mary Lalengkimi