HIMNA CHHUNGKUA

E.N.Fallaize-a chuan nungcha ṭhenkhatte chhungkuaa an insiam chhan ti hian a sawi a. Nungcha, a puiin no emaw tui emaw a neihin tawm lumna tur bu a chheh a ṭul ṭhin a. Chu’ng a no/tuite chu ven a duh a, chaw zawn a duh bawk si a. Chaw zawnga a thang bo hlanin rannung dangten a bu an lo suasamsak ṭhin avangin a indaih lovin a buai hle ṭhin. Chutiang taka buai chu ningin, a bu chhehsaktu tur leh amah leh a notete tana chaw zawnsak a, hmelma laka humhim turin a pui chuan a pa, kawppui tur bik a zawng lo thei ta lo va. Chuta ṭang chuan nupaa insiamin, a ṭul hun chhung inenkawlin, chhungkua an din ta niin a sawi a. Chutiang deuh bawk chuan mihring chanchin chhuitu (Anthropologist)-te chuan an lo sawi a. Chhungkuaa inenkawlna bik a awm hma chuan nun hi mumal lo takin a pherh nuaih a. Pa mawhphurhna leh nu mawhphurhna a awm hran lo va, thawh kawp a ngai fo. Nupa bik an awm loh chuan naupangin enkawltu mumal nei lovin chhungkua a mumal chho thei lo ṭhin, tiin.

Pathian thu ring hnam kan ni a. Kan rin, Bible pawhin mumal taka chhungkua a awm theih nan Pathianin mihringte tan an kawppui awm mi a siam thu Genesis 2:18-ah kan hmu a. Hei hian a tum ber chu, nupaa insiam a, chi thlah pung a, Pathian zia leh nihphung hmanga chhungkua din a, inṭanpui tawn a, khawvel leh thilsiam dang zawng zawng chunga rorel a, leilung an luah khah theihna turin a ni. Tunlai a kan hriatthiam dan tur chuan chhungkua hi ‘Kohhran’ hmasa ber a ni tiin kan sawi thei bawk awm e.

Chhungkaw nihphung tur dik tak hi, hemi kawng zawng lo pawh hian hrilhfiahna leh chhui zauna a awm thei awm e. Mizoramah hian chhungkaw pawimawhna kan hria a, kohhran leh khawtlang ang pawhin inzirtirna leh inhrilh hriatna kan nei fo mai. Amaherawhchu, a leh lamah, inenkawlna leh inzirtirna fuh tawk lo avanga chhungkaw mumal lo leh chutiangin a tihchhiat mekte rum leh ṭap hriat tur a awm bawk a; nghawng rapthlak tak ram leh khawtlangin kan tuar mek a ni.

Chhungkua leh midangte nena nunho dan kan inzirtirnate hi ngun zawkin han ngaihtuah ta ila, kan ṭhat tlanna turin invenna a tel zel a. Thil ṭha lo laka invenna kan sawi rualin, mi ṭha lo ni-a kan ngaihte lakah pawh inveng turin kan inzirtir ṭhin. Heng zirtirnate hian, mi ṭhenkhat, chhungkaw pangngai leh zirtirna ṭha hnuaia seilian ve lo, chutiang avanga thil ṭha lo chi hrang hrang tawng tawh, nunphung pangngai hre lote harsatna sutkianpui turin hma a la tel ve em? Hei hi kan zawh tel pawh a ngai awm e.

Mizote hi hnam zalen leh inpawh tak, hmasawn tak kan ni a. Zirna leh khawsak phungah te, khawl hman thiamna leh kawng hrang hrangah khawvel rualin hma kan sawn ve zel a. Chutih lai chuan, a ṭha lo lamah pawh, khawvel ram dang chauhva thleng tur emaw kan tih ṭhinte a thleng mek zel bawk a. Kan ramah hian, tute mahin kan tu leh fate chunga thleng atana kan duh loh, thil thleng ru reng si, a thawm kan hriat tak fo chu, “Naupang kum tling lo mipat-hmeichhiatna kawnga khawih chhiat/ pawngsual (Child Sexual Abuse),” hi a ni. Finkelhor, USA (1994) in a report dan chuan naupang pawngsual leh hetianga thlem tawk zaa sawmkua (90%) te hi anmahni chhungte emaw an hmelhriat hnai vaite lak aṭanga tawk an ni.

Naupang kum tling lote pawngsual leh khawih chhiat an nihin, mipui thinlungah thinurna leh a tuartute lainatna a lo awm a. Kan duh lohzia leh kan huatzia tilang turin hma kan la thuai thuai ṭhin. A hranpa bika heng chung thu ngaihtuahna dan leh Juvenile Justice Board te pawh kan nei a, a lawmawm hle a ni. Amaherawhchu, hun a lo kal zel a, heng naupang, vanduaina tawkte hi a lainattute bawkin kan entleu leh fo ṭhin erawh a pawi hle a ni.

Indian Penal Code 1860, Section 509 chuan mi tu pawh, ṭawngka, chet zia emaw thil dang hmanga zahpah lo taka hmeichhe zahawmna tihbawrhban tumte chu kum thum thleng jail-a tantir leh pawisa chawitira hrem theih an nih a tar lang a. He danin hmeichhiate a humhalhna hi mi tam takin kan zah zo lo hle mai. A bikin hmeichhe naupang, mipat-hmeichhiatna kawnga vanduaina lo tawk tawhte hi, an lo upat hnu pawha sihhnip bik tura ngaihna mi ṭhenkhatin an neih avangin, kut thawh thlenga chhaih fiam tawk an awm fo ṭhin.

Naupang pawi sawi lote chunga thil rapthlak tak thleng hian an puitlin thlengin nghawng a nei thui hle a. Chung zingah chuan ‘Zahna’ leh ‘Hlauhna’ in a khawih chhiat dan hi a namai lo hle. Hetiang vanduaina lo tuar tawh, tuna Pathian hmangaihna a hriatthiam hnua midang tuar ve mekte tanpuitu pakhat chuan tihian a sawi a, “Nu leh pa kara seilian lo ka nih mai bakah ka pa ka hre lo a, eng hnam nge ka nih pawh ka hre lo a. Naupang ka nih lai aṭanga tleirawl ka nih thlengin ka chhungten min khuaikem a, khawih chhiat ka ni a. Ka dinhmun erawh puitling ka nih hnu chauhin ka hrethiam a. Sawi chhuahna tur ka neih loh bakah ka sawi ngam loh avangin mahnia tawrh chhuah tum mai kha ka tih theih tawk a ni a. Ka thinlung hliam te, nat leh hreawm te, vengtu leh chhantu nei lo ka nihna te kha midang lakah ka thup ta zawk ṭhin a. Chu chuan min tichawmawlh a, ka chunga thil thlengte kha a nih dan tur ve renga ngaihna ka nei a. Midangte ka tihlungawi loh chuan keimah bawkin ka tawrh leh ka hlauh avangin ka tana ṭha tur ka ngaihtuah thiam lova, mahni inngaih pawimawhna ka neih loh phah a ni.”

“Ka dinhmun chu hetiang hi a nih avangin ka tleirawl chhuah tak tak hmain, khawtlang leh kohhranah tal tam ila miin min pawm ve ang tih rilru nen ka theihtawp tak meuh meuhin, piangthar si lovin ka inhmang a. Nihna hrang hrangte chelhin, rawngbawla zin chhuahte a ngai ve fo va; chung chuan ka intihlim chawp ṭhin a. Mahse, Pathian neih miau loh chuan, ka mamawh ber hmangaihna leh thlamuanna ka hmu si lo a. Theihtawpin ṭhat ka tum ve ṭang ṭang a, mahse mihring ṭhatna leh theihnain phak loh leh tlin loh hun a lo nei a. Duh thlang fuh lo fovin ka hun ka hmang chho ta a.”

“Khang hun laia ka thi lo kha thil mak tak a ni a. Min siam chhan ka hriat chhuah hma chu Pathianin min lo hum ṭang ṭang a lo ni. Tun hnuah hian, khang hun laia ka thil tawnte khan min tihnat chang a awm ṭhin a, zahna leh hlauhna te pawh ka la nei fo ṭhin. Mahse, ka thil tawn zawng zawngte kha Pathianin malsawmnaah a chantir a, mahni leh midangte dinhmun hriatthiamna atana hman dan min zirtir ta hlauh thung a ni,” tiin a sawi a. “Ka chunga thil thlengte sawi chhuah ngamna tur, min venghim a, ka zahna zawng zawng hrethiam chung a, min pui thei tur chhungkua leh kohhran ka awt ṭhin hle a ni,” a tih chu ka rilruah a cham rei hle a ni.

Mihringte hi a huhoa cheng tura siam kan nih avangin ramhnuaiah a fala cheng lovin khawiah emaw kan cheng ho deuh vek a. Kan chenna khawtlang nun hi a him loh a, a chichawm hle chuan chhungkua hian, kohhran leh zirna in hmasa ber a nih anga a nih dan tur leh a tih tur a hlen chhuak tawk lo hle a ni ngei ang. Kristian chhungkua din tura inzirtirna tam tak awm bawk ṭhin mah se, ṭan kan lak tawhnate hi a la tawk lo. Nupa inṭhen, chhungkaw keh chhia kan pun zel lohna turin, mimal tinin eng nge ka mawhphurhna tih inzawh nachang kan hriat pawh a ṭul viau awm e. Tin, Kristian ram, Pathian hriatpui a, chhungkaw din tlak ni-a hriatte, kohhran dan puitlinga innei tamna ramah hian, a hranpaa ‘KRISTIAN CHHUNGKUA’ tih ngai leh kher si hi eng nge a chhan ni ang? Chhungkua kan tih hian, Pathian din, thianghlim leh him, Pathian ṭihna nun nena Pathian zia leh nihphung tarlanna ni tur a ruat sa ni awm tak a ni si a!

Ira Reiss-a’n, “Chhungkua chu inlaichinna nghet bik nei te, a huhova chenna hmun, mi puitling ni tura inchherna hmun a ni,” a ti a. Kan rin Bible pawhin chhungkuain a tum min zirtir bawk. Heng zawng zawng tihhlawhtlinna tur hi kan kutah a awm a ni. Pathianin min siam chhan kan hriat theihna tur leh chumi tihlawhtling a, midangte tana malsawmna kan nih theihna tur chu chhungkaw him din hi a ni. “Kan tu leh fate’n eng ang harsatna pawh lo tawk se an tlan ngamna chhungkua kan ni em? Chutiang chhungkua chu kan din em?” tih hi kan inzawh fo va, kan inenfiah ngam a duhawm hle mai!