KUM SAWMTHUM

Siamtu Pathianin mihringte min siam hian, kan taksa leh rilru min duan dan engkim mai hian chhan a lo nei reng a. Hauhawm tak leh mak taka siam ka ni si a! Harvard University-a “Center on the Developing Child” an tih a zir mite chuan, thil tawn a zira thluaka danglamna a thlen theih dan kum 2009 khan zir chianna an nei a. Chuta an hmuh chhuah dan chuan:

1. Naupang kum 3 hnuai lamte hi, an thil tawn a zirin an thluak a inthlak danglam awlsam ber a. Zirtir a, anmahni emaw enkawltuten ṭan an khawh vak loh pawhin, awlsam takin thil thar an zir thei a ni.

2. Thil tawn a zira thluak inthlak danglam theihna hi kum a lo upatin a hniam telh telh, ṭan lak pawh a lo ngai nasa chho telh telh a. Amaherawhchu, kum 18 thleng pawh hian, ṭan lak phu lovin thluak a la inher danglam thei a ni.

3. Kum 30-ah chuan, thluak inthlak danglam theihna leh ṭan lak ngaih zat hi a inhen chho velin an ngai a. Hemi hnu lam phei hi chuan, thluaka danglamna a lo thlen theihna turin ṭan lak a ngai nasa hle ṭhin. Hetih hunah hi chuan miin tawnhriat a lo ngah tawh a, mizia leh ngaihdan nghet a lo nei tawh ṭhin a, a hriat sain a hriat thar tur nasa takin a dang tawh a ni.


Barna’s Group, America rama Christian research organisation-te chuan an rama Kristian piangthar tawh zingah, kum eng zat an nih laia piangthar nge an nih an zawt a. Chu’ng zinga a tam ber 85% chu, kum 4-14 inkar an nih laia piangthar an ni. Kum 15-30 inkara piangthar chu 11% an ni a, chumi hnu lama piangthar chu 4% vel chauh a ni tih an hmu chhuak a. Kum 4-14 hi chhandamna thu inhrilhna hun, piantharna atana hun ṭha ber a ni tih a lang a. Chuvangin, Bryant Myers chuan 4-14 Window tih ṭawngkam hi a lo phuah chhuak nghe nghe a ni.

Khing zir chianna pahnih aṭanga a lan dan chuan, naupang kum 3 hnuai lam hi thil zirtir an awlsam a, kum 4-14 nih lai hi piantharna hun ṭha a ni a, kum 30 chung lamah erawh chuan rilru thlak danglam a harsa tawh ṭhin tih te hi a chiang em em a ni.

Lungleia rawng kan bawl ṭuma nu pakhatin ka hnena a thil sawi ka thinlungah a la cham reng a. “Vawiin hian Mizoten, kum 30 kal taa nu leh pate kan inthlahdahna rah kan seng mek a ni,” a ti a, ngaihtuahna a ti thui hle mai! Kan ram neih chhun Mizoram dinhmun kan hria a, heng hi kum hnih khat a thil thleng a ni thei lo a ni.

Kum 30 kal ta khan, Mizoramah IVDU (ruihhlo hmanga inchiu) an tam thu kan la hre lo va; mahse tunah chuan, India rama ruihhlo ti tamna ber kan lo ni ta reng mai. Mizorama HIV positive report kan hriat hmasak ber chu October 1990 kha a ni a. Kum 30 a liam meuh chuan India rama HIV positive tamna ber state kan lo ni der mai! Kum 30 kal ta khan, “Kan fimkhur a, theihtawpa kan inzirtir a, kan inven loh chuan Mizoram hi India rama ruihhlo ti tamna ber, HIV/AIDS vei tamna ber leh nupa inṭhen tamna ber kan la ni dawn,” tih sawitu lo awm se la, awih kan awm meuh awm lo ve. Mahse, kum 30 a ral meuh chuan kan ram dinhmun chu heti hi a ni ta si a.

Kan rama ruihhlo lo luh nasatzia leh a tamzia te, mi lian leh mi te, khawpui leh thingtlang pawh thliar lova min run nasatzia hi, hai der theih a ni tawh lo! Engtin nge kan tih dawn le? Aw Zoram, harh chhuah a va hun tawh em! Ram leh hnam hmangaihtu, tu leh fa neite, awm mai mai thei kan ni tawh lo. Kan tu leh fate hi kan khawvel hnutchhiah ang angah an rawn seilen dawn avangin, “Eng ang khawvel nge kan hnutchhiah dawn? Keini aia hma lam hun ṭha zawk an neih theih nan, danglamna thlen turin ṭan ka la dawn lo em ni? Kum 30 lo awm leh tur hi kan hmachhawn ngam dawn em le?” tihte kan ngaihtuah a ṭul hle mai.

Kum 30 kal taa kan tuh rah kha vawiin hian a ṭha a chhiain kan seng mek a; chuvangin, kum 30 hi mimal, ram leh khawtlang nunah hun pawimawh tak niin a lang! He hun kan hman dan hian kan tluk chhiat emaw din chhuah emaw a hril thui hle dawn a ni. Rikrum thil te, khuarel chhiatna te leh tunlai thiamna leh hmanrua san tawh avangin a aia rei lo pawh a ni thei. Chuvangin, kum 30 lo kal leh tur atan chhuan thar, kan tu leh fate zirtirna ṭha leh nun kawng dika kaihhruai a pawimawh tak zet a ni. Kum 30 chhung tha thlah lo va, ṭhahnemngai taka kan zirtir chuan - taksa, rilru leh thlarauah mi puitling, ze nghet nei an lo ni tawh ang a, harsatna leh thlemna chi hrang hrang pawh chhel tak leh huaisen takin an hmachhawn thei dawn a ni.

Lal Isua khan kum 30 a nihin rawngbawlna a ṭan a (Luka 3:23). Josefa kha kum 30 a nihin Aigupta ram hotuah a ṭang a (Gen 41:46). Saula leh Davida te kha kum 30 an nihin Israel lal an ni bawk a ni (1 Sam.13:1; 2 Sam.5:4). Kum 30 hi mihring puitling tak tak tura in chher hun pawimawh tak a ni.

Lal Isua pian lai chanchin chipchiar takin Bible-in min hrilh a. Amaherawhchu, rawngbawlna a ṭan hmaa a chanchin erawh a ziak tlem hle thung a. Aigupta rama tlanpui a nih hnua Nazareth-a an kir thu te, kum 12 a nih laia Temple-a an kalpui thu leh a bo thu te, Baptistu Johana’n a baptis thu leh Thlarau Thianghlim a chunga a lo thlen thu leh a inbuatsaihna vawrtawp, ni 40 leh zan 40 chaw ngheiin thlalerah a ṭawngṭai tih kan hmu a ni. Lal Isua kha kum 30 chhung rawngbawl turin a inbuatsaih a, kum 3 chauh rawngbawl mahse a rawngbawlna kha khawvela rawngbawlna hlawhtling ber a ni a, khawvel a thlak danglam hman a ni. Bible a mi ropui, Pathian mi hman leh kohte hian, mawhphurhna leh dinhmun pawimawh an chelh hma hian, kum 30 chhung inbuatsaihna leh inzirna atan an lo hmang fo ṭhin a lo ni. Chumi hnuah chuan, mi puitling - mawhphurhna la thei, rintlak, hruaitu an ni tawh a ni.

Kan tu leh fa, chhuan tharte, a bik takin kum 30 hnuai lamte hi, kan ram innghahna, kan ram din chhuahna emaw tluk chhiatna atana bul tumtu an la ni dawn. Engtin nge an ni hi kan enkawl a, kan buatsaih dawn? “Hun harsain mi chak leh chhel a siam a, mi chakten hun nuam leh awlsam an siam a. Chu’ng hun awlsam leh nuam chuan mi chak lo a siam leh a. Mi chak loten hun harsa leh ṭha lo an siam leh ṭhin,” tihte hi a va dik em!

Chinese thufing chuan,“Hausakna hian chhuan thum a daih lo,” a lo ti. Mizoramah ngei pawh he thufing hi a dik chho mek a ni. Vawiina nu leh pa, kohhran, khawtlang leh ram hruaitute hian, tuna kan ram leh hnamin a kal tlang mek hi engtin nge kan tih dawn? Kan thlir liam mai dawn em ni? Eng ang khawvel nge kan tu leh fate kan hnutchhiah a, kan siamsak dawn? Japan, Singapore leh South Korea ramten an ram dinhmun chhe taka awm chu kum 30 vel bawr chhungin an siam ṭha thei a, tunah chuan ram hmasawn ber pawl an ni mek a ni. Pathian chakna rinchhanin, keini pawhin, kan ram hi kan siam ṭha leh thei a ni.

Loren Cunningham chuan a lehkhabu, “The Book That Transforms the Nations,” -ah Bible hi ram leh hnam tidanglamtu a ni, a ti. He lekhabuah tho hian “Pathian thu zawm tlem chuan malsawmna a dawng tlem,” a ti bawk a. Kan ram siam ṭha a, tidanglam tur chuan a hnam angin Pathian kan ṭih a, A thu kan zawm/awih a ngai a ni. Puitling, nu leh pate hian kan fate Pathian ṭihna, taimakna, tawrhchhelna leh rinawmna kan zirtir a ngai a ni.

“Chuvangin Lalpa chu ṭih ula, tih tak zet leh dik takin a rawng chu bawl ula …,” (Joshua 24:14) tih leh, “I rawng bawl duh lo hnam leh ram chu a boral dawn si a; a ni, chung hnamte chu tihchhiat hlauhvin an awm ang,” (Isaia 60:12) tih hi kan thinlungah cham reng se la a duhawm hle mai. Kan ram leh hnam siam ṭha turin Pathian ṭih chhuan thar kan din a ngai a ni.

Lalpan Mizoram malsawm rawh se.

- Dr Lalmalsawmi Hmar