I THLUAK HMANG RAWH

Thilsiam thu Genesis-ah kan hmu a; Pathianin mihring hmasa ber, Evi leh Adama te kha, ama anpui ngeiin a siam a. Eden huana chengin, Pathian nen an leng duh ṭhin a. Huana thing rah zawng zawng, a chhia leh a ṭha hriatna thing rah tih loh chu, an ei a phal a. Hmelmapa thlemna avangin, ei phal loh thei rah chu an ei a, Pathian thupek an lo bawhchhe ta a; thlarauvah mitthi an lo ni ta a. Eden huan aṭanga hnawh chhuah niin, natna leh hreawmna, anchhedawng nun chu an chan a lo ni ta a ni. Eng lai tak khan nge chhia leh ṭha hriatna kawngah an mit tivar a, Pathian ang lo nih tir ta? Pathian thu awih lova an thil tih kha nge ei loh tur thing rahah khan thil eng emaw a awm zawk?

Heng thute inziahna Bible chang hi vawi tam tak ka lo chhiar nawn tawh ṭhin a, tun thleng hian chhan theih loh zawhna tam tak ka la nei a. Pathian chu hmangaihna a ni a (1John 4:16), amah hmangaih let turin thupek min pe a, a duh ber pawh a ni. Min hmangaih chuan ka thupekte in zawm ang (John 14:15) a lo ti bawk a. Hmangaihna hi thil tihah a lan chhuah a ngai a, thinlung dek thil ringawt a ni lo a. Duh thlang tura zalenna tel lo chuan hmangaihna hian awmzia a nei lo va. Chuvangin, Pathian chuan amah hmangaihin, a thuawih an thlang dawn nge dawn lo hriatna turin, a chhia leh a ṭha hriatna thing chu huanah chuan a dah a.

Fa pahnih ka nei a, ka hmangaih em em a. Naupang mai an la nih avangin kan hnenah, nu leh pate thlazar hnuaiah an la khawsa a. Pathian khawngaihna zarah an lo ṭhang lian zel ang a, engtik niah emaw chuan zirna sang zawk zir turin emaw hnathawk turin min chhuahsan a la ngai dawn a. Chutiang ni a lo thlen hun chuan, an neih ngei ngei tura ka duh ber chu chhia leh ṭha thliar thiamna leh hriatthiamna hi a ni. Hei hian thil chin ṭha lo leh ṭhian ṭha lo lakah a veng mai ni lovin, himna, hriselna leh hlawhtlinna kawngah a hruai dawn a ni. Chhia leh ṭha thliar hran theihna hi naupang leh tleirawlten an neih chuan, an tana ṭha thlang turin finna an nei ang a, nu leh pate tan lungngaihna tur a tlem phah hle dawn a ni.

“Finna hi thupui ber a ni a; Chuvangin, finna hi nei rawh; A ni, i thil neih zawng zawng chan pawhin finna hi nei rawh,” tih Thufingte 4:7-ah kan hmu a. Pathianin, a hmangaihna leh a finna hmangin, mihring suala tlu tawhte hi, dam khaw chhuak tura kan mamawh ber, finna, chhia leh ṭha thliar theihna in min thuam a. A ṭha hria a, chutiang anga nun leh a chhia hria a, tlan bosan nachang hriatna hi finna a ni a. Kan fin poh leh kan hriatna a thuk dawn a ni. Tun ṭumah hian, hriatna ṭhut hmun, chhia leh ṭha kan hriat theihna, kan taksa peng pakhat, kan thluak chungchang hi sawi ka duh a ni.

Kan taksa rih zawng aṭanga chhut chuan kan thluak hi 2% vel chauh a ni a; mahse, kan taksaa chakna zawng zawng 20% a hmang thung a. Thilsiam zawng zawng zinga thiltithei leh hriatfiah harsa ber pawl a ni. Thilsiam dang, ramsa leh thlai te aia kan chungnun zawkna chhan pawh kan thluaka finna vang hi a ni. Kan thluak hmanga thil chhiar sen loh kan siam chhuahte hmangin khawvel kan thlak danglam a, natnate tidamin, vaccine hmangin kan inveng a. Van leh tuifinriatte kan thuhnuaiah kan dah a, van sanga thil awmte zirin, atom kan phel thei a. Science, technology, hriselna leh kawng hrang hrangah, awih har khawpa hmasawnna a thlen tawh hnu pawhin, kan thluak hmangin, hma lam kan la pen zel a ni.

Kan tihrawlte ang bawkin, kan thluak hi, a lo chak zawk theih nan sawizawi a ngai a. Hei hian hun leh tha a heh a, taimakna leh tumruhna a ngai bawk a. Thil dangte ang bawkin hman lova a awm reng chuan a riral mai mai dawn a, dik lo taka hman a nih chuan a lo bil a, hna thawk thei lovin a awm mai dawn a ni. Keimahnia theihna awmte kan nun chhuahpui dawn a nih chuan kan thluak hi a ṭhan zel a ngai a, chumi tur chuan ngaihtuahna senga hun hman hi a finthlak hle. Hei hi thluak kan sawizawi theih dan a ni. Kan nuna thil thlengte eng nge a nih tih leh engtia tih tur nge tih ngaihtuah fo bakah inngaihtuah hah lutuk loh hun kan hriat pawh a ngai a. Nitin hun hmannaah te, harsatna leh thil danglam bik kan tawn hun tein, chhia leh ṭha hriatna kan neih hi a pawimawh leh zual a ni.

Kan thluak hi bur ruak, chhun khah ngai a ni lo va, neurons tluklehdingawn sang tam tak, inzawm chûk a ni zawk a. Pawn lama kan taksain hriatna a tawn apiang hi neurons chuan electric impulse angin a lo dawng a. Heng neurons inkarah hian awl te tak te te a awm a, thil thar kan zir hian electric impulse-te chuan a kar awl chu an zuan kan a, inzawmna thar an siam ṭhin a ni. Amaherawhchu, electric impulse tan hei hi thil awlsam leh pangngai a ni bik lova, keini tan khuarkhurum thuk tak zuan kan ang hi a ni awm e. A vawi khatna hi a harsa ber a, mahse tihnawn fo hnuah chuan a lo awlsam telh telh ṭhin. Thil thar zir pawh hi chutiang chu a ni.

Kan thluak ṭha taka enkawl tur hian kan tih theih tam tak a awm a. Tun ṭumah hian ka ngaih pawimawh zual pathum ka rawn tar lang dawn a ni.

1. Mobile phone hman tihtlem: Mobile phone-in kan taksa leh a bik takin kan thluak a nghawng dan hi zirna tam tak a awm tawh a, an zavai deuh thawin, a ṭha lo lam niin an sawi tlangpui. Entirnan, dila tuite hi tibuaitu awm lova fim taka a awm chuan kan thla chiang takin kan hmu thei ṭhin a. Amaherawhchu, lung kan vawm luh chuan tui a lo che a, kan thla a lang chiang thei ṭhin lo a ni. Chutiang bawk chuan, kan thluak hi zir thiamna ṭhut hmun a nih avangin fim taka a awm a ngai a. Miin mobile phone hmanga social media leh video games a khawih tam lutuk chuan a thluak tibuaitu a lo tam a, zirlai hriatthiamna leh vawn kawngah harsatna a tawk ṭhin a ni. Exam dawn phei chuan phone dah bo nachang hriat a pawimawh hle. Tunlaiin nu leh pate leh puitling zawkte pawhin phone kan khawih nasa em em a, hun ṭha tam tak kan khawhral a, naupangte tan entawn tur ṭha lo tak kan siam ṭhin a ni.

2. Mut ṭhat: Thluak enkawl ṭha tur a kan tih theih pawimawh em em chu mut ṭhat hi a ni. Phone hi rei tak kan hman chuan a battery a lo zo va, recharge leh a ngai ṭhin ang tho hian kan taksa tichak a, tiharh thar leh turin mut kan mamawh a. Mut kan kham loh chuan kan thluak hi duhthusamin a thawk thei ṭhin lo a ni. Kan thil zir tharte hi kan mut hlanin kan thluakah tihngheh a nih ṭhin avangin, zirlaiten, examnaa ṭha taka an tih theih nan mut hun bi mumal tak an neih a ngai a ni.

3. Chaw ṭha: “Kan ei ang ang kan ni,” an lo ti ṭhin a. Chaw ṭha, a hun takah, kan taksain a mamawh zat kan ei chuan kan taksa a lo hrisel dawn a ni. Kan taksa a hrisel chuan kan rilru pawh a lo hrisel ṭhin. Mei zial, zu leh ruihhlo te hi thluak tana tûr ang an ni a, taksa leh rilru hrisel neih kan duh chuan hengte lakah hian kan inthiarfihlim a ngai hle. Ei leh in tur, leilunga a awm dan pangngai ang ni lova sawngbawl tawhte hi taksa tan a ṭha lo zawk fo. Tui in tam leh ei tur, taksa mamawh dan a zira inbuk tawk taka ei a pawimawh hle a ni.

Ṭhalai, tleirawl leh rawltharte hian hma lam hun, ziak loh bu ang maia kan thawnthu ziahna tur, chona thar hmachhawn tur leh nun tam nun chhuahna tur kan nei a. Khawvel hi harsatnain a khat a, a chang chuan a rawng fo ṭhin. Kan zirlai leh hnathawhna kawnga hlawhtlinnate hi tam tak tan chuan ban phak loh angin a lang fo a. Amaherawhchu, Pathianin chhia leh ṭha thliar theihna in min thuam a, thilsiam zawng zawnga chungnung ber, supercomputer ṭha ber ai pawh a chipchiar, chak leh ṭha zawk, thluak min pe a, hmang ang che!

- Dr Sairengliana Sailo