NUNPHUNG DIK - NUNPHUNG PANGNGAIA NEIH

A hming pawha kan koh phal loh, tlangval a nih thlenga ‘Mate’ kan tih ṭhin kha, hmel leh pianphungah mi dangte khum lo mahse, kan tan chuan, amah aia mawi zawk reng an awm bik lo va. Tleirawl a nih laiin ruihhlo zunin a man a, thlah zai reng a rel lo. Kum 30 a lo nih meuh chuan, tlangval sa ṭha tak ṭhin kha, Pi Lalsangzuali’n, “Sakruangah laitha a zam lo,” a lo tih ang mai a ni tawh a. A taksa a chhe nasa a, rilru fim put theih loh chang a ngah a. Mut ṭhat leh ei tur dik ei kha inenkawl dan ber a ni a, a tih theih hauh loh a ni thung a.

“Mate, i mut ṭhat a, ei tur an phal ang ang che i ei ṭhat kha i tan a pawimawh ber a nia aw. Nunphung pangngai taka nun kha i damna tur a ni,” tiin ka han thlem a. Matea chuan, a hmela dam duhna nen min en a, “Engtin nge nunphung pangngai chu ka zir theih ang?” tiin min zawt a, ka va han tliak chiang em! Puitling ṭhan kin, ruh vunin a tuam tawh hi engtin nge nunphung pangngai an zirtir ṭhin le? Ka nau kan thlah liam aṭangin kum li a vei tawh a, he zawhna hi ka la chhang thei chuang lo. Amaherawhchu, a pawi hnua siam ṭhat tum ai chuan a theih laia inven mai hlawkzia erawh min hriat chiantir hle thung.

Eng ang chhungkuaah pawh lo seilian ila, kan inenkawl dan apiang hi nunphung pangngaiah kan ngai mai a, nunphung dik erawh a lo ni vek lo va. Nunphung dik hi nunphung pangngaia kan neih theih nan naupan lai aṭanga kan inzirtir a ṭul hle mai. Tun ṭumah hian, nunphung dik nei tura naupang kaihhruai dan, kan hriat sa, kan ngaih pawimawh thar leh theih nan sawi kan tum dawn a ni -

1. CHAW ṬHA – Taksa leh rilru hriselna atan, nuin nau a pai ṭan aṭanga ni 1000 chhung (nuin nau a pai tirh aṭanga naupang kum hnih tlin thleng) inenkawlna pawimawhzia an sawi kan hre ṭhin a. Taksain a mamawh dan anga chaw inbuk tawk, hun bi mumal taka ei pawimawhzia pawh kan hre ṭheuh awm e. Mi thiamte sawi dan chuan, nu hnutetui aia ṭha nausen tan chaw a awm lo va, thla ruk an tlin hnu erawh chuan, chaw dang pek ṭan a ngai a. Nau chaw siamsa hmang mai lovin, chhungkuain kan ei ṭhin ang, an ei theih tur, inbuk tawk tak pein bul kan ṭan a pawimawh hle. Chaw ei lai hi naupang leh a enkawltute inzawmna siam hun ṭha tak a ni.

Naupangte hi kan chaw ei dawhkan min kilpuitu turte an ni tih hriain, nakina ei leh in lama harsatna an neih loh nan, an tana ṭha, ei thei tura kan duhte chu kum khat an tlin hmaa kan pek ṭan a ngai a. Chaw ei tui theihna thuruk chu hmawmsawm ei tam loh hi a ni. Chhungte ei ang ni lo emaw, an ei ve phak loh kan pek bik reng chuan, an rilru put hmang pawh a danglam bik lovang tih a sawi theih loh a ni. Naupang tinin tui tih zawng an nei hrang ṭheuh a; mahse, nunphung dik hre turin, taksa leh rilru mamawh ei zirtir hi enkawltute mawhphurhna a ni.

2. MUT ṬHAT – Kan taksa leh rilru a lo hahdam a, a insiam ṭhat a, hrisel taka a ṭhan theihna turin mut ṭhat a pawimawh hle. Puitling tan darkar 7-8 vel mut a tawk laiin naupang tan erawh darkar 8 aṭanga13 lai pawh a ngai thei. Naupangte hma khua ngaih avangin, zan hun thawl, ṭhian kawm emaw, TV enna atan kan lo tihte, fate mutpui nan kan hman a ngaih changte a awm ang. Naupangte hi kan sawi ang ni lova kan tih anga ti ṭhin an nih avangin, nun phung dik an neih theihna turin mahni inphat a ṭul fo ṭhin.

3. THIL CHIN TUR ṬHA ZIRTIR – Hun vawn dik, thudik sawi, mahni hnawk chinfel, lehkhabu chhiar, taksa sawizawi leh thil dang tam tak, zirtir a, chin ṭhana neihtir tur a awm awm e. Naupang, a bikin kum 8 hnuai lamte hian nu leh pate an ngaisang a, an bula awm an thlahlel ngawih ngawih a. Chuvangin, an chin ṭhan atana kan duhte chu kan tihpui hian awmzia a nei thui em em a, nuam ti takin an ti thei mai zel a ni. Hun indaih lohna karah, mi ṭhenkhat chuan, naupang thil tih tir a, an hnu chhui leh ai chuan tihsak vek mai kan duh ṭhin. Amaherawhchu, an phak tawk an tih ve hi taksa leh rilru hrisel nan a pawimawh avangin, dawhthei taka kaihhruai an ngai a ni.

4. CHHUNGKUAA INKAWMNGEIH – Chhungkua chu inkawmngeih tura ngaihna kan nei a; mahse, chhungkua inkawmngeih lo, a ṭul hun pawha ro relho hlei thei lo tam tak kan awm a ni. Kan fate, an naupan laia kan kawm peih loh chuan an puitlin hnuah min kawm chak bik ṭhin lo va. Thisenah inzawm mah ila, thinlung lamah mi hrang kan chang a, kan hriatthiam loh ang bawkin anni’n min hrethiam ṭhin lo. Inhauhna leh inzilhna atana hun kan hman chauh hi chhungkuaa hun kan hmanho chhun a ni ang tih a hlauhawm hle mai.

Tunlaia thil hlu ber, kan indaih loh em em chu ‘HUN’ hi a ni awm e. Kan fate tana hun kan pek theih chhunte hi awmze nei taka hman kan duh laiin, kan rem chan hunah an rilru a lo inhawng kher ṭhin lo erawh a buaithlak deuh. Naupangte hian an tawnhriat leh an thil hmuh aṭangin thil an zir nasa em em a; chutiang ‘zirtir theih hun remchang’ (teachable moments) te chu hmang ṭangkai turin, an bula awm tam tluk a awm lo a ni.

Naupang rilru ṭhan lenna atana pawimawh em em, an sawi pakhat chu ‘infiam’ (play) hi a ni. Naupangte hi Pathianin harh vang, dil chhut leh ngaihtuahna themthiam tak neiin a siam a. Infiamna hmangin an taksa leh rilru an sawi zawi a, mi dang nena khawsak dan te, dan leh ramri kham chhunga nun dan te, a huhova ro rel dan te, chak leh tlawm dan te leh thil dang tam tak an zir ṭhin. Mipate hian, a tlangpuiin, naupang fiam paha chhawn chhaih an chin vang hian a ni mai thei, paten an enkawl tam naupang an fing duh an ti hial a ni.

5. ZIRNA ṬHA – Kan fate, mihring puitling, mahnia ding thei an lo nih theihna turin zirnaah beiseina thui tak kan nghat a; mahse, hemi kawnga insenso kan hreh leh tlat ṭhin erawh a pawi hle. Kan fate hian school-ah an men chhung hun zah ve dawn an hmang a, zirtirtute hian an nunah hnu hma an hnutchhiah nasa hle a ni. Hlim leh zalen takin lehkha an zir em? Kan zirtirtute hian hmathlir an nei em? Eng nge an ngaihhlut a, engtin nge khawvel an thlir? tihte kan hriat a pawimawh hle.

6. ṬHIAN ṬHA KAWM – Nu leh pate leh zirtirtute baka naupang nun ngawng nasa em em chu ṭhiante hi an ni. “Thirin thir a tihriam a, chutiang bawkin miin a ṭhian hmel a tihriam,” tih kan hmu a, kan faten eng ang mi nge an kawm kan hriatpui a ngai hle. Ṭhian ṭha chuan nunphung dik an neih theihna turin thui tak a pui thei a, ṭhian ṭha lo erawh chuan he khawvela hlawhchhamna leh beidawnna mai bakah chatuana boralnaah a hruai thei a ni. Naupang leh tleirawl tam takin ruih theih thil an khawih ṭanna tam ber pawh ṭhiante tih hmuh vang a ni.

7. CHHUNGKUAA PATHIAN BIAK HO – Nunphung dik kan tih hi kan ngaihdan ni mai lova Pathian duh zawng a nih theihna turin chhungkuaa Pathian kan biak a, thutak kan zirho a pawimawh hle. Nausen chu sawi loh, naupangte nena Pathian thu zir hi thil tih namai niin a lang lo; amaherawhchu, Pathian thu hi a nung a, thil a tithei a, thlarau a ni bawk a. An tisa hriatna hmangin dawngsawng thiam lo mahse, an thlarau tan erawh hei lo chaw dang a awm lo. Hei bakah hian, nitin nuna Pathian chibai kan bukna, amah kan ṭihna, a taka kan faten an hmuh a pawimawh hle. Lalpa ṭihna aṭanga chhuak finna, sual huatna, lungawina leh rinna nasa tak hi naupang pawhin an hmuh hmaih thei lo a ni.

Namaana khan a phar damna turin, tangkarua leh rangkachak tlang sang tam tak pek bakah thil khirhkhan tak tih pawh a inhuam laiin, thuawih taka Jordan luia vawi sarih inbual mai kha a tlawm lutuk a, a hrethiam mai lo a ni. Chutiang bawk chuan, nunphung dik inzirtirna kawng sarih kan tar lante hi, thil khirhkhan leh insenso ngai tak a nih loh avangin a hlutna kan hmu thiam lo ang tih a hlauhawm hle. Nunphung dik kan hriat a, kan zir theihna turin, keimahni leh kan fate tan ‘Nunna tuikhur – Lalpa ṭihna’ hi thlang tlat ila, chu chuan thihna thang hawisan turin finna min pe zel dawn a ni.

- Juliet C. K. Lian