Guest writer
NexGen
MORAL REFORMATION
Kum 1950 chho khan khawvelah Catholic Kohhran chu a lianin, thil pawh a ti thei hle a. Pope John XXIII hun lai a ni a; khawvel ṭhang chak tak leh danglam chak tak chuan mihring rilru put hmang nasa takin a tidanglam chho va, hei hian kohhran, khawtlang, chhungkua leh mimal nun thlengin a nghawng hle a ni awm e. Mi tam tak thinlungah hausakna leh khawvel thila tuihalna a thleng a. Rethei leh hausa inkar a zau telh telh a, mahni hmasialna a nasa a; kohhran hruaitute meuh pawhin ei ruk duhna thinlung an nei hial a ni awm e.
Hetiang hi thil awm dan a nih laiin Pope John XXIII chuan, mipui mimir rilru put hmang te, roreltuten ram an kaihhruai dan te leh kohhran kalphung te chu siam ṭhat ngai hlein a hria a, mut mawh hnar mawhah a nei ta tlat a. Catholic Kohhran hruaitu rorel inkhawmna lian, Vatican Council vawi hnihna (1962-1965), Vatican II an tih bawk chu a ko ta a. He hunah hian khawvel pumpuia Catholic Kohhran Bishop te, Catholic University-a thuneitu te leh Roman Curia te chu sawm vek an ni a. An thil ngaihtuah lian ber chu – mimal, Kohhran leh khawtlang nun leh rilru put hmang siam ṭhat leh tih thar a ni.
An thu tihtluk lian tak tak zinga pawimawh em em pakhat chu, “Pathian thu hi thutak vawn nun leh ngaihtuahna thunun kawngah inzirtirna leh inkaihhruaina bulpui a ni tur a ni,” tih hi a ni. He Council hian Kohhran kaltlanga mimal nun chawisan a, siam ṭhat leh thuam chak a tum hle a ni.
MORAL CHU ENG NGE NI?
Moral hi Latin ṭawng, ‘mores’ tih aṭanga lak a ni a; thil chin dan (convention) emaw tih ṭhin dan (practice) tihna a ni a. Hriatthiam a awlsam zawk nan, moral/morality chu rilru put hmang, rilru sukthlek leh chhungril nun a, thil ṭha leh ṭha lo, dik leh dik lo thliarna tiin a sawi theih awm e.
RILRU PUT HMANG (MORAL) SIAM ṬHAT
Khawvel ṭhang leh changkang zel hian ram chauh hi a thlak danglam lo va, mihring ngaihtuahna thleng hian nasa takin a tidanglam a. Mihring kan buai telh telh a, khawsak a harsa chho zel a, ram dang mite nunphung kan hmu thei vek bawk a. Hei hian hnam bil nunphungah harsatna a thlen a, kan rilru put hmang, sukthlek leh chet zia thlengin nasa takin a tidanglam a ni.
CHHUNGKUAAH: Chhungkua hi naupang leh puitling pawhin nun kan zirna pawimawh ber a ni awm e. Chhungkua hian inkaihhruai dan (standard), nghet leh mumal tak kan neih a pawimawh khawp mai. Hei hian rilru nghet leh ze nghet neihna kawngah a thawh hlawk hle a ni. Chhungkaw tam tak chu tih ṭhin dan emaw, kalphung mumal tak nei lem lo kan ni. Sum leh paia kan rilru puthmang te, rethei zawkte khawngaih kawngah te, taimak leh tlawmngaih kawngah inkaihhruaina leh inzirtirna ṭha tak chhungkuain a neih chuan, fate pawhin hemi kawngah hian rilru put hmang dik an nei mai ṭhin.
TLAWMNGAIHNA KAWNGAH: Zikpuii Pa chuan, tlawmngaihna chu, “Mihring rilru chhungril ṭhatna, pawn lam nun dan kawng chi tinrenga lo lang chhuak hi a ni,” tiin a sawi a. Mizo tlawmngaihna pawh hi rilru put hmang ṭha leh dik tak aṭanga lo chhuak a ni. Amaherawhchu, mi kan buai telh telh a, dam khaw chhuak turin kan hun neih ang ang hman thiam a ngai ta hle! Hei hian mahni hmasialna thlenin, tlawmngaihna a um bo mek niin a lang. Tar chak lo leh nau pawmten kawng an kân dawnin, kiantu an awm mumal ta meuh lo. Kan hun, second rei lo te chauh pawh, mi dang tana pek hi thil harsa tak niin a lang tawh.
MI DANG NUN ZIR KAWNGAH: Ṭhalaite hi changkanna thlipui hian a nuai nasa ṭhin hle. Khawthlang leh khawchhak (a bikin Korean) ho nunphungin an ei leh in, incheina mai bakah an rilru sukthlek, hawiher leh ṭawng dan thlengin a tidanglam a. Ram changkang zawkte nun hi zir loh tur a ni hauh lo; amaherawhchu, Mizo kan nih miau vangin, kan hmuh leh hriat zawng zawng hi kan nun leh khawsak phung nen a inmil vek lo tih kan pawm thiam erawh a ngai ve tho. Heng, hnam changkang zawkte tih ang hi kan tive a nih pawhin, Mizo zia pu rengin, Zo nun ze mawi tak lantir zel chungin a awm theih awm e. Kan khawsak phungah, Mizo vantlangin min pawm theih tawk tura ramri kan kham thiam a ṭul hle. Changkang tak anga lan duh viau mah ila, ze nghet kan neih theihna tur zawnga kan ṭhan tel si loh chuan, mahni nihna tak hre lova a dera nung kan ni mai dawn a ni.
THIANGHLIMNA KAWNGAH: Aizawl khawpuiin ruah kan dawn ruala kan dawn tel ṭhin chu bawlhhlawh a ni. Tuihawkin kawm kara kan bawlhhlawh paihte a rawn hawrh chhuak a, kawngah te, luiah te nasa takin a luang dum dum ṭhin. Hei hian thianghlimna kawnga kan rilru put hmang la hniamzia a tilang chiang hle. Tuihawk mai mai pawhin kan rilru put zia a rawn hawrh chhuak thei tihna a nih ber mai chu! Tun hnaiah India news luahtu pakhat chu Sikkim Sawrkarin khualzin phur motor-te garbage bag phur tel zel tura a tih kha a ni. Hengte hi zawm ve thei ila, a va ṭha dawn em! Traffic rules zawm kawngah, Mizo rilru put hmang ṭha leh hawihawm tak hmangin India ram kan deng chhuak a nih kha. Bawlhhlawh sawngbawl chungchangah pawh hian India ram hi kan deng chhuak thei bawkin ka ring a ni.
Hemi kawnga sawrkarin chak taka hma a lak theih dan tur pawimawh tak pakhat chu, ‘Recycle Bin’ hman uar leh hman dan inzirtir hi a ni. Aizawl hmun remchang apiangah hman nawn (recycle) theih bik paihna tur mumal tak siam ni se, in chhung leh dawr thlengin uar zawka hman inzirtir ila. Kohhran leh school-a theihtawpa kan inzirtir phawt chuan, hman nawn theih, plastic hnawm hnawk hi a ziawm hlein a rinawm.
MAHNI INTIH BIKNA: A huhova khawsa nasa (communitarian society) kan nih angin tun hma lam kha chuan mahni hmasial bik nih te, duham taka khawsak te leh mi chanvo laksak te kha thil zahthlak leh thiang lo tluka ngaih a ni ṭhin. Tunah erawh mahni hmasialna, chi leh kuang induhsakna leh invulhna te a hluar ta hle. Mi dang ngaihsakna leh zahna pawh kan nei tlem ta telh telh mai. Mahni in ṭheuh kan hung a, pindan hrang ṭheuh neiin kan mamawh tlanglawn, ei leh in tur, fridge, TV etc. kan dah leh zel a; in chhungah ngei pawh min daidangtu a tam ta hle. Hei hian kan rilru sukthlek nasa takin a tidanglam tih hai rual a ni lo. Chhungkua ngei pawh inkawm hova, kan inlaichinna siam ṭha tura hun kan inpek theih meuh tawh loh laiin mi dang tana hun pek a, ngaihsakna lantir phei chu a harsa tawh hle a ni. Hetiang hi a nih tawh avangin mi dang nena khawsak ho hi kan zir thar leh a ngai a. Mahnia inkhung fal nuam ti mi kan nih pawhin, chenpui nei kan ni tih kan ngaihtuah fo a ṭha hle. Mi dangte hrethiamtu ni lo va, mi hriatthiam ngai nih reng hi thil dik a ni thei lo va, kan duh dan mila insiamrem tura mite phut reng thei kan ni bik lo a ni.
HNAM ROPUI LEH HUAISEN RILRU PUT: Tuk khat ka tei chhuak chu in sak mek ka hmu nual a. Ka hmuh zawng zawng deuh thawah chuan hnam dang (vai) chu mistiri zawk niin, dawhsanah dingin, hahdam takin ngaihtuahna an lo seng a. An hnuaiah chuan Mizo tlangvalten cement leh balu an lo chawk turh turh thung a, ka ngaihtuahna a kal thui hle mai. Mizote hian thiam lo leh thei lo tura inngaihna kan nei nasa lutuk em ni? Hnam dang (vai) te chuan, harsa leh hrehawm takin kum khat vel mistiri senior an zui a, rei lo teah mistiri puitlingah an inchhal leh mai ṭhin. An thinlung huaisenna chuan helper nihtir reng a tum hauh lo a ni. Rilru huaisenna, tumruhna, tei rei peihna leh thei tura inngaihna hi hma min sawntirtu leh min tichaktu a ni fo ṭhin. Mizo, kut themthiam em em leh ngaihtuahna hmang thiam em em te hian, kan rilru kan tih huaisen a, taima taka, hmasawn tumna leh thiam tumna rilru nen hna kan thawh a hun tawh hle.
British Historian lar tak, Arnold Toynbee chuan ram 26 lai a zir chianna aṭanga a hmuh chhuah chu, “Ram/hnam a tluk chhiat dawnin chhungril nun tluk chhiatna (moral decline) ah a inṭan ṭhin,” tih hi a ni. Kan ram zim te, mihring tlem te awmnaah hian, min tichhe turin pawn lam mi kan mamawh lo vang. Kan hnam a tluk chhiat a, keimahni leh keimahni kan intihnat lohna turin kan nun dan leh Pathian thu a inmil em tih inen fo in, Pathian ṭihna nen, kan rilru put hmang kan siam ṭhat a ṭul tak zet a ni.
- H. Muansangpuia