Guest writer
NexGen
ENG NGE MIZORAMIN KAN MAMAWH BER?
Kan in bulah lung rem a ngai a, kan lung mistiri hnenah chuan cubit lung engzat nge kan mamawh dawn ka zawt a. Min chhan pahin, “Tunlai cubit lung chu a te tawh lutuk a, a double pawh hi a te tho a,” tih a sawi a. “Engtin nge cubit lung chu a tet theih le? Cubit chu cubit a ni a, kg (kilogram) te ang thova tehfung chiang sa, khawi hmunah pawh danglam tur a ni si lova,” tiin ka ngaihtuah zui a.
Cubit tih thumal hi Latin ṭawng ‘cubicus’ tih aṭanga lo chhuak niin, chu chu Greek ṭawng ‘kybikos’ aṭanga lak a ni. Kybikos chu kybos, ‘cube’ tihna a ni a, chu chu thil hlawm hmai paruk, intiat vek nei sawina a ni a. Cubit tih hi hmanlai aṭanga kan hman lar tak, tawng khat (feet khat leh a chanve; inchi 18 vel) bial (1.5x1.5x1.5 cu ft) a ni a, cubit double phei chu chumi leta lian a ni dawn tihna a ni. Mizorama ‘cubit lung double’ kan tih chu kan han teh a, cubit dik tak zatve pawh a lo tling lo a, a va zahthlak tak em! Cubit chu cubit, tawng khat bial a ni reng a, hmanlai emaw tunlai pawh ni se, a danglam tur a ni si lo. Engati nge Mizoram cubit lung hi a tet bik em em? Kan ramah hian thil dik lo pawh mipuite hian kan pawm zam ta zel mai em ni?
HNAM RINAWM
Mizote hi Kristian kan nih hma pawha hnam rinawm anga inchhal kan ni a. Kristian kan nih hnu phei chuan kan rinawm leh zual tur niawm tak a ni a. Rinawm lohna hi sual a ni tih kan hre lo nge dikna leh rinawmna te hian kan nunah hmun a chang ta lo zawk? Eng nge a chhan ni ang? Pathian kan ṭih loh vang zawk em ni le? Hnam rinawm, hmanah chuan kawngkhar kalh ngai lo leh tun hnuah pawh nghah loh dawr siam ṭhin hnam kan ni si a. Tunah chuan kan ramah bukna dik lo, petrol pawlh dal, gas leh thil dang tihchingpen a tam em em mai hi a pawiin, a zahthlak takzet a, a hnam ang pawhin a mualphothlak hle a ni. Engtin nge kan ram hian dikna leh rinawmna kan vawn nun leh theih ang? Rinawmna, kan hnam ro hlu hi inzirtir thar kan ngai takzet tawh a ni.
BUKNA DIK LO HI SUAL A NI
“Bukna dik lo hi Lalpa mit hmuhin thil tenawm a ni a, khin dik chiah erawh chu a lawm zawng a ni,” tih a ni. Bukna dik lo hi sual a ni a; Lalpa ṭihtu chuan a ngai zam tur a ni lo. Sum hi a hluin a ṭangkai ngei mai; mahse, dik leh thianghlim taka lak luh a nih loh chuan chhiatna thlentu mai a ni a. Chuvangin, sum lak luh danah kan fimkhur a ngai; Pathian lawm zawng a ni tih hriain, bukna dik kan hmang tur a ni.
SUM HI CHHIAHHLAWH ṬANGKAI, HOTU SUAL A NI
Sum hi thil a ni a, amahin a sual lo a, a ṭha hek lo a. Sum kan lak luh dan a zirin a thianghlimin, a thianghlim lo thei a; kan hmanna a zirin hmanraw ṭha emaw, ṭha lo emaw a ni thei bawk a ni. “Sum hi chhiahhlawh ṭangkai tak mahse hotu sual/ hlauhawm tak a ni,” an lo tih hi a dik hle. Sum chu kan mamawh vek a, hmanna tur dik a kan hman chuan a ṭangkai em em a. Bible pawhin, “Sum hi sual a ni,” a ti lo va, “Tangka sum ngainat hi sual tinreng bul a ni,” a ti zawk a. Chhungkaw khawsak harsat laia Pathian hnaih tak, nungchang ṭha pangngai tak nei ṭhin, an lo hausak hnua Pathian ngaihsak ta lo leh nun kawng dik lo zawh sawi tur an awm fo mai. Kut tling lo leh awlsam taka sum lak luh hi keimahni leh kan fate tan a ṭha lo a, chhungkua leh ram chhiatna bul a ni ṭhin. Thianghlim leh rim taka thawh chhuah sum chu a hman danah pawh kan fimkhur avangin a daih rei a, malsawmna tluantling a thlen zawk a ni. Sum kan lak luh danah kan fimkhur a ngai em em a, hotu/Pathianah ni lovin, chhiahhlawh ṭangkai taka kan hman thiam a pawimawh hle a ni.
PATHIAN LEH SUM RAWNG A BAWL KAWP THEIH LOH
Lal Isua ngeiin, “Tu man hotu pahnih rawng an bawl kawp thei lo: pakhat huain pakhat an duh ang; a nih loh leh, pakhat ṭanin pakhat an hmusit ang,” a lo ti a. Ringtu inti zingah pawh malsawmtu Pathian aia a malsawmna, sum duh zawk; hotua thlang an awm ṭhin. Lal pahnih rawng a bawl kawp theih si loh avangin sum bawihah tangin, sum rawng an bawl ṭhin. Chumi rah chu chhungkua leh ramin kan seng mek a ni. Kan ram dinhmun hi ngaihtuah chiang ila, kawng hrang hrangin hnam ral zia kan neih belh zel si a; a tlai lutuk hmain Zofate kan harh chhuah a ngai takzet a ni. Sum rawng ni lovin, Pathian ṭih a, a rawng bawl hi kan ram damna tur a ni.
PATHIAN HIAN KAN TAN THIL ṬHA A UI LO
Pathianin kan tan thil ṭha a ui lo. A duh ber chu Amah chu hotu leh Pathiana kan thlan a, sum aia kan dah hmasak hi a ni. Suma intlansiakna a nasat avangin Setana hian sum hi hmanraw ṭha tak a ni tih hriain, ringtu tam tak bum nan a hmang mek a ni. “A ram leh a felna zawng hmasa rawh u, tichuan chung zawng zawng chu a pek belhchah ang che u,” min tih laiin a formula hi letlingin kan hmang a, chu chuan chhiatna leh retheihnaah min hruai lut zawk a ni. Sum ngahte hi mi hlim ber leh chhungkaw awhawm ber an ni lo tih kan hre awm e. Tuna kan ram dinhmun hi Pathian aia sum rawng kan bawl vang a ni mai lo maw? Ngun takin i inngaihtuah ang u.
MIZORAMIN ENG NGE KAN MAMAWH BER?
Sum leh pai tam zawk, hmasawnna ruhrel (infrastructure) ṭha, ei leh bara intodelh, kawng ṭha, hruaitu hmathlir nei ṭha nei, damdawi in ṭha, zirna ṭha te hi em ni kan mamawh ber? Heng zawng zawng hi a ṭhain, a pawimawh vek a; mahse, KAN RAM MAMAWH BER CHU PATHIAN ṬIH A NI.
PATHIAN ṬIHIN ENGTIN NGE KAN RAM LEH HNAM A SIAM ṬHAT ANG?
1. Pathian Ṭih chu a Thuawih a ni (Deuteronomy 8:6) – Pathian ṭihtu chuan Pathian thu a awih ṭhin. Pathian ṭih leh a thupekte zawm hi mihringte tih tur a ni (Thuhriltu 12:13). Abrahama chuan Pathian a ṭih avangin Pathian thu a awih a, a fapa Pathian tan a pe phal a. Miin Pathian a ṭih chuan, harsa mahse, a nitin nunah a takin a nun chhuahpui ṭhin. Pathian ṭih leh a thuawih hi ram leh hnam anga hmuingilna leh punna tur a ni (Deuteronomy 6:1-3).
2. Pathian Ṭih chu Finna bul a ni (Thufingte 1:7) – Finna hi khawvelin a ngaisang a, mi fing nih kan duh vek a. Finna hi khawvel aṭanga chhuak finna leh chung lam aṭanga chhuak a awm a. Chung lam aṭanga chhuak finna chu a thianghlim tih Jakoba 4:17-ah kan hmu a. Finna thianghlim nei chuan kut tling lova sum lak luh a duh lo. “Mi ngaiha kawng dik ni awm taka lang, a tawp chu thihna kawng ni si a awm,” (Thufingte 16:25) tih ang khan, Pathian ṭihna tel lo finna chu a tluantling ṭhin lo a ni. Pathian ṭih finna chu a ṭha tluantling a, nunna kawng dikah mi a hruai lut ṭhin.
3. Pathian Ṭih chu Sual Huat leh Kalsan a ni (Thufingte 8:13; 16:6) – Kan rama sualna leh chhiatna tam tak hi, min Siamtu aia sum kan pathian avang leh mipat-hmeichhiatna hman sualna leh chapona avanga lo thleng a ni. “Lalpa ṭih chu sual huat hi a ni a … Lalpa ṭihnain miin sual a kalsan ṭhin.” Sum ngainatna hi sual tinreng bul a nih avangin, he sual hi kan huat a, kan kalsan a ngai a ni. Kan ramah mipat-hmeichhiatna hman sual avangin mimal nun leh chhungkua a kehchhe mek. “Pathianin mi chapote a dodal a, chapona chu boralna hmaah a kal,” tih Bible-in min hrilh a. Chapona hi sual langsar lo, Pathian huat, rawngbawltute pawh an tlukna ṭhin a ni. Pathian ṭihtu chuan sual a huain, a kalsan ṭhin.
4. Lalpa Ṭih Lawmman- Inngaihtlawmna leh Lalpa Ṭih man chu sum te, chawimawina te, nunna te a ni (Thufingte 22:4). Mihring mamawh zawng chu inngaihtlawmna leh Lalpa ṭih manah hian a awm vek a ni.
Pathian ṭih hi thupek a ni a, ringtute tan tihmakmawh a ni. Pathianin Amah ṭihtute duh chu a hlawhtlintir ṭhin a. Pathian kan ṭih a, sual kan huat tlat chuan kan ram hi a dam leh ang a, Pathian ṭih lawmman kan hmu bawk dawn a ni. Kan ram hian a mamawh ber chu Pathian ṭih a ni. Kan ram leh hnam siam ṭha turin Pathian i ṭih ang u.
Lalpan Mizoram malsawm rawh se!
- Dr Lalmalsawmi Hmar