ZALENNA

Thil pahnih, kan neih laia ngaihhlut nachang kan hriat tawk loh fo, laksak kan nih erawh chuan kan nun tihrehawm a, tirethei em em si te chu ‘Hriselna’ leh ‘Zalenna’ hi a ni. He article-ah hian zalenna chungchang sawi kan tum dawn a ni.

Vawiin, August ni 15, 2024 hi kan ramin zalenna a hmuh aṭanga kum 77-na a ni a. British awpna hnuaiah kum 200 vel zet a awm hnuin, India chuan, kum 1947, August ni 15 khan zalenna a sual chhuak ta kha a ni a. He zalenna hi thisen leh tawrhna nasa taka sual chhuah a ni a, a man hi a sang em em a. Zalenna a awm loh chuan, hausakna te, zirna ṭha te, mimal hmasawnna leh ngaia kan neih thil dang tam tak hian hlutna a hloh vek ṭhin.

Kum 1608-a, Surat (Gujarat) leilung, East India Company-in an rawn rah tirh khan, India kha ram hausa tak, a hausakna pawh khawvel GDP (ram hausakna tehkhawng) 25% lai a ni a. Tunah hian, khawvela ram hausa ber, USA hausakna hi khawvel GDP 25% bawr vel niin, hmana India dinhmun nen khan a inang thuak tihna a ni.

A tirah chuan, East India Company kha India nena insumdawn tawnna atan chauha din a ni a. A hnu zelah erawh ram rorelnaah inrawlhin, British Sawrkarin India ram a awp theihna tura hmanraw pawimawh tak a lo ni ta a. Awmze nei taka indona kalpuiin, hnehna an chang zel a; hun rei lo te chhungin India khawmual chu an rorelna hnuaiah a lo awm ta a ni. Ram zalen a nihna a hloh hnuin, India chuan hmasawn aiin hnungtawlh lam a pan a, hun thim tak a paltlang a; a hausakna, a hnam zia rang leh a inrintawkna te chu a luang ral ta a ni.

Kum 1910 khan, Bengali poet, Rabindranath Tagore, India ram hla “Jana Gana Mana,” phuahtu hian, “Where the mind is without fear” (Rilrua hlauhthawnna a awm lohna hmunah chuan) tih chham hla a rawn phuah chhuak a. Ngaihtuahna leh chetziaa zalenna te, puithuna atthlak leh vantlang sualna laka zalenna te leh minu-mipa nihna, sakhuana leh dinhmun avanga inthliarna awm lohna ram Pathian hnena dilna hla a ni. He chham hla avang hian thu leh hla lama chawimawina sang, Nobel Prize a dawng nghe nghe a ni.

Heng hun lai hian, keini Mizote chu, tlang hrangah mahnia ro in relin, lal thuneihna pumhlum hnuaiah kan awm a. Kan la mawl em em a, thing bul, lung bul biain, thlarau sual kan hlau a; hriselna leh thianghlimna kawngah kan hniam em em bawk. January ni 11, 1890 khan Sap missionary Mizoramah an lo lut a. Johana 8:36-a kan hmuh, “Chutichuan, Fapain bawih a ban che u chuan in chhuak tak meuh vang,” tih kha Mizote tan a rawn thleng dik tak zet a. Kristianna chu ram kang ang maiin a darh a; hun rei lo te chhungin, Pathian hmangaihna leh khawngaihna chuan Mizote thinlung a tialh a, ram pum huapin Kristian kan lo ni ta a ni.

Missionary-ten A, Aw, B min siamsak a, Pathian Lehkhabu Thianghlim letlingin, khawvel dang elpui pha zirna min pe a. Hriselna kawng min zawhpui a, damdawi in an sa a; kan thih phah fo natna tam tak lakah kan lo zalen ta a ni. Vawiinah hian Mizoram hi ziak leh chhiar thiam tehnaah India ramah pathumna kan ni a. Nasa takin hma kan sawn a, school, college leh damdawi in ṭha kan nei a, ei zawnna kawng hrang hrang thlang theiin kan awm tawh a. Inthlei bikna awm lo vin, mimal leh vantlang hmunte kan inṭawm thei vek a; hetiang khawtlang nun kan nei hi kan vannei hle a ni. India ram zau zawkah thimna a thlen laiin, Mizote tan chuan chhandamna a lo thleng a, zalenna kan lo hmu a ni.

Zalenna kan neih kum 1947 khan, kan ram hausakna chu khawvel GDP 3% chauh a lo ni tawh a; khawvela ram rethei ber zinga mi kan ni. Kum 70 zet a liam leh hnu chuan, khawvela ram hausa zinga pangana niin, min awp ṭhintu Britain kan lehpel leh thei ta a ni. Tunah chuan India mite hi khawvela company lian leh hausa ber ber, Microsoft, Google, IBM etc., ah hotu (CEO) an ni mek a ni. Hetiang dinhmun kan thlen theih chhan hi zalenna kan neih vang a ni.

Zalenna kan neih hma kha chuan India ramah vantlang inthliarna, caste system khan mite a phuar tlat a, an suangtuahna ang pawh ni thei lovin a siam a. Zalenna kan neih hnuah erawh zalenna hi kan dikna chanvo niin, kan ram danpui, Constitution-in ‘Fundamental Rights’ hnuaiah a humhalh tlat a ni. Zirna leh ei zawnna kawngah duh thlang turin zalenna mi tinin an lo nei ta hi malsawmna nasa tak a ni. Hun liam tawh chanchinte leh khawi aṭanga lo kal nge kan ni tih hriatna hian tun dinhmun hriat thiamna min pe a, zalenna hlutzia min hriat chhuahtir ṭhin.

Tunah hian democracy hnuaiah zalen takin kan awm a; mahse, kan rilru, thinlung leh thlaraute hi a zalen tak tak em? Zalenna hi a awlsam thei ang bera sawi chuan, khuahkhirhna awm lova mahni duh ang sawi, ngaihtuah leh ti thei tura phalna emaw dikna chanvo neih hi, a tih theih awm e. Zalen kan nih chuan duh thlan theihna kan nei tihna a ni a, miin duh zawk thlan tur a neih loh chuan a zalen tak tak lo. Duh thlan theihna hnuaiah chuan, tih tur hrang hrang zinga pakhat emaw, a zavaia tih loh emaw kan thlang thei. Duh thlan theihna hi zalenna a ni a; a sawhkhawk erawh kan pumpelh thei lo a, kan mawhphurhna a ni.

Mi tam tak chuan zalenna hi mahni duh ang ang, duh hun huna tih theihna emaw an ti ṭhin. Ṭhalai tam tak, mipat-hmeichhiatna kawnga duhthlanna hmansual avanga HIV vei ka lo hmu tawh ṭhin a. Damdawi ei lo thei lo dinhmunah an awm a, chu’ng damdawite chuan an taksaah nghawng ṭha lo a nei fo bawk a. Nun phung pangngaia an nun theih nan, an hriselna ven fimkhur reng a ngai a; mite ngaiha thil naran tih theih ve loh tam tak an nei a, an zalen tawh lo. Chumi piah lamah, vantlang hriat, thinhrik leh thlei hran hlau reng rengin an nung tawh a ni.

Ṭhalai ṭhenkhat thung chuan an duhthlanna hmangin zu leh ruihhlo an ti a. A ngawl an vei hlauh chuan, hengte hian sal betin, an nun pumpui a tichhe dawn a ni. Zalenna hian mawhphurhna a keng tel a, duh kan thlan apiangin a sawhkhawk kan ngaihtuah tel a ṭul ṭhin. Kan nuna duhthlanna, ṭha leh ṭha lo, fing leh atthlak, mahni hmasial tak emaw mahni inphata kan siamte hian, kan hringnun chanvo (destiny) a rel fel dawn a ni.

Bible-ah hian mi tang hmingthang tak, Barabba, a thiltih sualte avanga krawsa khenbeh tur chungchang kan hmu a. Barabba tan zalenna beisei tur a awm tawh lo va, intlan chhuah ngaihna reng a awm tawh lo. Amaherawhchu, thil mak tak a lo thleng a, a aiah Isua khenbeh a ni a, chhuah zalen a lo ni ta a ni. Zalenna a hmuh hnu khan, Barabba khan a thiltih ngai bawk kha ti leh ta se; man niin, krawsa thi tura a chung thu rel ni leh ta se, a nun hman dan kha a pamhmai kan ti ngawt ang le!

Isua Krista hnena ka nun ka hlan khan chhuah zalen ka ni a. Hun lo la kal tur atana lungngaihna leh rilru hahna ka nei tawh lo va; eng nge ka ei ang a, eng nge ka hak ang ka lungkham lo. Min Chhandamtu avangin thih hlauhna ka nei tawh lo va, a va thawventhlakin, a va han hlu em! Tunah chuan Pathian ropuina tur leh mi dangte tana malsawmna ni turin ka nung thei ta a ni.

Zalen tur chuan duhthlanna dik siam a ngai a; duhthlanna hi hmangaihna aṭanga siam ṭhin ni se, a finthlak ber zel a ni. Kan nunah hian loh theih lohvin duh kan thlan a ngai a, thlan duh loh pawh hi duhthlanna tho a ni a, a sawhkhawk a awm zel bawk. Evi leh Adama te kha Pathianin Eden Huanah a dah a, zalenna a pe a; a thu awih emaw, awih lo tur khan zalenna an nei a. Zalenna an hmang sual a, thuawih loh an thlan avangin mihring fate hi sual thuneihna hnuaiah, a salah kan lo awm ta a ni. Mahse, Isua Krista chuan sual lakah min rawn chhuah zalen mai lo vin, sual hnehtuah min rawn siam a. Zalenna hi a ṭha, mahse hnehna hi a ropui zawk a ni. Zalenna dik tak chu, Pathianin min siam chhan hriat thiam leh, chumi nun chhuahpui chu a ni. Siam kan nih chhan zinga pawimawh hmasa ber chu, Isua Krista rinna kaltlang a, Pathian nena hmangaih inlaichinna neih hi a ni.

Vawiin, Independence Day, kan ram zalenna ni champhaah hian, Pathian hnenah, a thilpek, zalenna avang hian lawmthu sawi ila. “Hlauhna, duhamna, tisa chakna, thatchhiatna, itsikna, ei uarna, mi rel chinna leh thil dang sal tanna ka nei em? Chumi chungchangah chuan eng duhthlanna nge ka siam dawn?” tih zawhna inzawtin, zalen takin i inngaihtuah ang u.

- Dr Sairengliana Sailo