Guest writer
NexGen
Kan ram mamawh HRUAITU ṬHA, A NGAIHNA HRIA
Mahni fate zilhna ṭawngkam, “Mi fate chuan chuti khati chuan an ti a, chutiang khatiang chu an ni tawh. Nang erawh chu…,” tih hi kan hman lar leh hriat ṭhan a ni fo awm e. Chutiang anih avang chuan, eng emaw ni tur chuan, “Mi fate nih a ngai,” an lo ti ṭhin. Hei hi a tam zawkah chuan fiamthu ni mahse, kan khawtlang dinhmun thui tak a tarlang a, a pawi hle a ni.
Kan ramah hian hruaitu tlakchhamna (Leadership crisis/vacuum) hi a lianin, a nasa hle. Hemi chungchang hi mi tam takin an vei a, an sawi a, an ziak bawk ṭhin. Ram rorelnaah, Kohhranah, khawtlangah leh hmun tinah hian hruaitu ṭha, a ngaihna hria kan mamawh nia hriain kan tlangaupui ṭhin. Hei hi Mizoram chhungah mai a ni lo, khawvel ram hrang hrang leh pawl tinin kan tawng mek a ni.
Ram ni tla seng lova roreltu, Kumpinu sorkar kan tih pawhin an pumpelh bik lo. An ram hotu lu ber, Prime Minister tur mi ṭha leh rintlak an vang a; India rim nam, Pathian nung be lotu, kum 40 mi lek anih lai aṭanga UK tangka bawmpui rinawm taka enkawltu, Rishi Sunak chu October ni 25, 2022 khan Prime Minister atan an la lut. A lakluhna huna Hindu puithiamten bati leh halral thil hlan hrang hrang nena an han buaipui leh 10 Downing Street vela bawngpui hmuh tur a awm ni awma social media lama a rik fo takah chuan Sapho thinlung pawhin a pawm hlei thei ta meuh lo. Kum hnih ral hma, July ni 5, 2024 ah meuh chuan paihthlak a ni leh ta der mai.
Khawvela ram hausa leh thiltithei bera ngaih, USA-ah pawh hruaitu ṭha tlakchhamna a nasa ve hle mai. An President, Joe Biden hi kum 82 laia upa a ni tawh a, kum tawp President thlanna turah pawh tel a la tum ruh khawp mai. Mahse, a hriselna leh hriatna te a ṭhat tawk loh avangin, loh theih lohva thlak a ni. A thlaktu hi Kamala Harris, India rim nam tho a ni a; a nu Shyamala Gopalan hi kum 1958-ah India ram aṭanga lehkha zir tura USA a pem thla a ni. Kumin November thla hian President hlui, Donald Trump nen an intum dawn a; an chanchin a ngaihnawm ṭan hle. India ram chu nise, hnam/ram dang thisen kai leh putar maksak tak inbei tur chu sawiselna a nasa viauin a rinawm.
The Heritage Foundation, USA chhuah ‘Mandate for Leadership – Project 2025’ hi mi hrang hrangin USA siam ṭhatna atana thuziak pawimawh an lakkhawm, a ṭha lama USA hawitir thei tur khawpa document ṭha ni-a ngaih a ni. A ziaktute pawh hian, ram siam ṭhat an duhna chauh hi anmahni phuar khawmtu leh tipumkhattu niin an tarlang. Heta an ziah pawimawh tak mai chu, “Lalṭhutthleng luah ṭan tirh lai hi ram roreltu lu ber chak vanglai a ni a. Chuvangin, a duh dan leh tum dan tipuitling turin, hemi hunah hian, ram kalpui a tum dan ruahmanna fel tak a nei sa vek tur a ni,” tih hi a ni. Inzir chawp tur emaw lal hnu chauha ruahmanna siam emaw hi chu a tlai lutuk a, inzir reng rengin an lal hun an hmang mai dawn a ni, an ti. Chuvangin, an lal tirh phat aṭangin an tih tur chiang taka hria, chumi kawng a min kalpui nghal thei tur hruaitu chu kan neih a ngai a ni.
Hruaitu ṭha, a ngaihna hria sawi apianga rilrua lo lang nghal chu Singapore Prime Minister, Lee Kuan Yew kha a ni. Ram rethei, Third World aṭangin kum 25 chhungin khawvela ram changkang ber pakhatah a hlang kai thei a ni. Kum 1965 khan an per capita GDP chu US$ 920 a ni a, 2000 khan US$ 23,300-ah an inhlang kai hman a. Chutiang bawkin, literacy rate pawh 72% aṭangin 92% ah a chho bawk. Tunah chuan an ram hmasawnna ruhrel leh engkim mai hi khawvela a ṭha berte nen intluk tlang leh tehkhin phakah a awm vek tawh.
Hetiang thleng tura an hmalakna pawimawh tak tak zinga ṭhenkhatte chu:
i) RALMUANNA: Thlamuang taka hmasawnna hna thawk thei turin an mamawh - himna, thuawihna, dan leh hrai kenkawhna leh zawmna ṭha an nei.
ii) RINAWMNA LEH RINTLAKNA: He thil pahnih hi a inhnaih viau laiin, a awmzia a hrang daih; mi rinawm, mahse rintlak meuh loh a awm theih tlat. Singapore-ah chuan rinawmna leh rintlakna hi an ram hmasawnna kipui pawimawh tak pakhat a ni.
iii) HUMAN CAPACITY: A tirah chuan thiamna bik nei leh hnathawka chhawr tur an tlem hle. Theihtawpin capacity building leh skill development an buaipui a; chumi thlawp chho tur chuan Education policy an her rem bawk. Kum 25 chhung lekin an mamawh zawng zawng an intodelh mai bakah mi dang aia sangah an invawrh chho daih.
iv) IN LEH LO NGHET: Kum 1970 khan mahnia chenna tur in leh lo nei hi 9% chauh an nih laiin 1990 khan 90% an tling chho hman. Hei hian hmasawnna hnathawh kawngah a pui nasa hle.
v) NEITU NIHNA: Ram neitu nihna rilru intuh turin hma an la nasa hle. Chumi atan chuan ṭawng pakhat, khawtlang nunphung leh khawsak dan inang tlang deuh, ngaihsan tur dik inzirtir leh hmasawnnaah pawh a kar zau lo thei ang ber turin hma an la.
A chunga mite tithei tur hian hruaitu ṭha, a ngaihna hria an nei a; ani hruaina hnuaiah kalphung ṭha leh tum mumal tak neiin, inlungrual takin hma an la a; tun dinhmunah hian an inhlangkai a ni.
Hnai vai deuh zawk, India ram chhung ngeiah pawh hetiang deuh hi sawi tur a awm. Bihar hi India ram state zinga rethei, eiruk hluarna leh dan leh hrai kenkawh hleih theih lohna hmun a ni ṭhin. Hruaitu ṭha tak leh a ngaihna hria, Nitish Kumar, Chief Minister a rawn nih meuh chuan thil a danglam chak hle. Ani kaihhruina hnuaiah hian, hmasawnna ruhrel, zirna, hriselna, rorel khawl leh office kalphung thlengin a rawn danglam chho a. Tunah chuan economic mai ni lo vin, politics thlengin Sorkar laipui tan ngaithah theih loh mai ni lo, an remtihna tel lo chuan kalphung thar pawh a zawh theih ta meuh lo anih hi!
Hruaitu ṭha, a nachang hria chuan tih tur leh tih loh tur a hria a, a hruaina tur kawng a chiang a; chumi tihlawhtling tur chuan chak takin a hote a kalpui ṭhin. Mizoram hian chumi kawng chu kan zawh ve dawn nge, “Mi fate nih a ngai,” kan tih fiamthu ang deuhin, Chhurbura thukhawchang a, “Nahaia chu ni se ‘ti hian a ti mai tur," kan ti kan ti kumtluan mai zawk dawn?
Political party pahnih rorelna hnuaiah hun eng emaw chen kan awm hnuah party thar, roreltu thar kan nei a, kan beiseina pawh a sang hle. Anni hian kalphung thar leh thil ṭha tam tak min tiam a, hma pawh an la chak hle. Kan beiseina a san em avang hian mi tam tak chuan kan mit an tlun lohna tur kan hmu nual nghal awm e. Hun leh ni a la ral tam lo em a, fakna leh demna lam tih rik hmain la nghah hlek a ṭha awm e. A tir lama tarlan ‘Mandate for Leadership – Project 2025’ in a sawi anga kalkawng tur ruahman sa (blueprint) a awm loh avangin inzirna tur te, tihchhin turte tam tak a la awm ngei ang; dawhthei takin, beiseina sang tak nen i lo thlir phawt mai ang u.
Hmannia ka thil tawn pakhat, min tilawmtu han telh zawk ila. August ni 6, 2024 khan Chief Minister hovin ṭhutkhawmna pawimawh tak, NH 306 & 06 (Vairengte – Sairang National Highway) chungchang leh a kaihhnawihah koh a ni. CM bakah Cabinet Minister 3, Sorkar hotu lu (Commissioner/Secretary) 6 leh Department hotute leh mi dang tlem an tel a. Mizoram Environmental NGO Coordination Committee (MENCO) aiawhin thawhpui dangte nen kan tel ve a. Kan Agenda - NH 306 & 06 kalpui zel turin forest clearance leh compensation chungchangah harsatna lian tak a awm avangin hna chhunzawm theih lohin a awm a; a ngaihtuahtu berte tan chuan lu hai thlak tak a ni ngei ang. Chief Minister kaihhruaina hnuaiah rilru inhawng leh inpawh takin sawiho a ni a; harsatna pawh chinfel thawkhat a ni. Chumi piah lama MENCO-te kan lawmna tizualtu chu, CM thutlukna leh Meeting Minute-ah pawh tarlan, “Project kalpui dawn reng rengin Forest Clearance lak hmasak tur a ni,” tih hi a ni. FC hi lak ngei tur anih laiin, la hmasa lova project kalpui a awm ṭhin a; a laklawh laiin harsatna kan tawk fo va, sum chawi tur (fine) pawh kan nei ṭhin. Hei hi kan pumpelh theih dawn bakah, kalphung fel zawkin project kan kalpui thei dawn niin a lang a, a lawmawm hle. Project chungchang mai ni lo, thil dang dangah pawh hmasawnna hmuh zel inbeisei ila.
Thufing chuan “Inlârna (hmuhlawkna) a awm loh chuan mipui an tladah ṭhîn,” tiin min hrilh a. Hmathlir (inlarna/hmuhlawkna) ṭha hi ram hmasawnna atan a pawimawh a; chumi tihlawhtling tur chuan a ngaihna hria, hruaitu ṭha hi kan ram mamawh a ni.
- Dr. Lalbiakmawia Ngente