NAUPANGTE KHAWVEL

Fanaute hi Lalpa laka kan ro chan an ni a, rila rah hi a lawmman min pek a ni. Mi tam tak chuan hei hi hriain kan ngai hlu em em a; ṭhenkhat tan erawh chuan fanaute hi hnawksak, an hmasawnna daltu leh an nun ticheptu an ni fo mai. India ram hmun ṭhenkhatah phei chuan naupangte hi kutdawh tur leh mi rawk tur hrim hrim a chherte pawh an awm nuk bawk a. Fanaute hi malsawmna ni-a ngai lo, an hlutna leh pawimawhna hre lova fa nei, mahni fa ngei khawih chhia a, an thisen zawm ngeite hmangaihna nei hlek lova nghaisa duhte pawh an awm ta zel a, a lungchhiatthlak hle a ni. Chhungkua din a, fa nei tur hian hmathlir thui leh fel tak neih a lo ṭul hle mai. Tun ṭumah hian naupangte khawvel siamtu, tidanglam theitu leh an ṭhan chhohna atana pawimawh tam tak zinga ṭhenkhat sawi kan tum dawn a ni.

1. Environment: Naupang ṭhan lennaa atana pawimawh em em chu chhungkaw boruak (Home Environment) hi a ni awm e. Chhungkaw boruak hrisel lo tak aṭanga seilian naupangte hi an rilru a hrisel mawh khawp mai. Chhungkuain a thil ngaihsan te, a ngaihsak te, a buaipui tlatte hian naupang ṭhan lenna kawngah nghawng thui tak a lo nei reng mai a. Nu leh paten an taksa mamawh chaw ṭha an pek leh pek loh te, thinlung taka an ngaihsak leh ngaihsak loh te hian naupang ṭhan lenna kawngah nghawng nasa tak a nei a. Naupangin a taksa, rilru leh thlarau mamawh chaw ṭha a dawn kim chuan naupang ṭha tak ni turin innghahna lungphum nghet tak a nei tihna a ni. Amaherawhchu, naupangte khawvel kan hmuhpui thiam ṭhin loh vang hian, an mamawh environment kan buatsaih lo fo ṭhin.

John Wooden chuan, “Pain an nu a hmangaihna hi fate tana a tih theih ṭha ber zinga mi a ni,” a ti a. Mizo mipa tam tak hi nupuite duat kawngah kan hlawhchham viau mai. Duhin tum ve viau ṭhin mah ila, zah leh tlawmah kan la fo ṭhin. Paten nupuite hmangaih leh duat hi kan zah loh leh kan hreh loh a pawimawh viau. Nu berin pa hmangaihna, duatna leh ngaihsakna a dawn hian naupang an thlamuang zual ṭhin.

2. Nu leh Pa chet zia: India Today-a article pakhat “Growing up in Anger” tihah chuan mipa naupang kum 10 mi, Rohan-a chanchin an ziak a. A mut apiangin darthlalang keh them hi a lukham hnuaiah a dah ṭhin a ni awm e. Hei hi a tih chhan an han zawh chuan a nu chu a pain a sawisa ṭhin a, a pa chu a huat em avangin ṭul thut huna hman atan a lo dan ṭhin tih a sawi a ni. Thinrimna thunun thei lo nu leh pate hian fateah mize ṭha lo tak an hnutchhiah fo ṭhin. Fate hmaa nupa kan inbiak leh inchhawn dan hian naupang thinlung a tidanglam thei viau. Sawi chhuak lo mahse, an thinlungah an pai ve tlat ṭhin avangin lan chhuah hun a awm leh nge nge ṭhin.

3. Nupaa Pathian hnaih: Nu leh Pa inhmangaih takte inkar aṭang hian naupang thlamuang, rilru hahdam leh mahni inrintawkna ngah tak an lo chawr chhuak ṭhin. Nu leh pa rilrua inuiresan te, thinlung inzawm lo te leh inhau reng maite inkar aṭang hian naupang dawihzep, zakzum leh hlauthawng reng an chawr chhuak duh em em bawk. Chuvangin, naupang ṭhang lai mekten an mamawh em em chu nupaa Pathian hnaihtu hi a ni. Pa tam tak chuan fanau enkawl, thlarau lama kaihhruai thlengin nupuite kutah dah kan ching a, hei hi a tawk zo lo a ni. Nupaa Pathian hnaih hi naupang tan chauh a ni lo va, nupa inlaichinna atan a ṭha em em a ni.

4. Harsatna hmachhawn: Tunlaia naupang tam tak hian harsatna hmachhawn an thiam lo hle. Harsatna eng emaw an tawh hlek chuan an buai a, an thinrim a, an ṭap ringawt ṭhin. Delhi-a psychotherapist, Akash Dharmaraj chuan amah pantu 70% aia tam fe hi naupang, harsatna tawk, mahnia hmachhawn thiam reng reng lo an ni, a ti. A chhan lian tak pakhat chu lungawi lohna emaw, thinrimna an neiha an nawrhin, tihlungawina turin mobile phone emaw, ei tur an pe nghal zel a; chu chu naupangin remchangah an hmang nasa ṭhin, a ti. Hetianga thlem lungawi fo naupangte hian nu leh pate hriatpui loh leh ṭanpui theih loh harsatna an tawhin hmachhawn dan an thiam lo tlangpui a ni. Hei vang hian naupang rilru hah tawngkhawng nei, mahni intina leh mahni intihlum an tam zel ang tih a hlauhawm a ni. Naupangte hian chhel an zir a ngai a, harsatna hmachhawn an thiam a ṭul hle bawk a ni.

Naupangte khawvel hi kan hriatthiam lohva, kan ngaihven loh chuan kan hmuh theih piah lamah hian danglamna tam tak a thleng ṭhin. Lehkhabu pakhat ‘Family Matters’ - Irwin Lal leh Vijay Lal ziahah chuan tunlaia India rama naupang dinhmun ṭhenkhat an rawn tarlang a, rin phak bak thil tam tak a awm a ni.

1. India rama naupang 50% zet chuan stress eng emaw an nei a.

2. 80% chuan computer an nei a (khawpuiah)

3. 70% zet hi uar taka mobile phone hmang an ni a (khawpuiah)

4. Kum 16-17 inkarte hian kar khatah darkar 35 vel zet TV/YouTube an en (khawpuiah)

5. 82% chuan video games khelh nan kar khatah darkar 35 zet an hmang (khawpuiah)

6. 80% zirlaite hian ni tin darkar khat tal an online tlangpui (khawpuiah)

7. 40% zet chuan puitling chauh en chi an lo en tawh a ni.

Naupangte khawvel thlir thiam a, an tarmit vuahpui thiam chuan ngaihven leh ngaihsaktu an mamawhzia a lang chiang ṭhin viau. Naupangte khawvel tidanglam emaw siamtu hi thil tam tak a awm a; chumi hmu thiam a, hrethiam thei apiang nu emaw, pa fing, fanau enkawl thiam an ni deuh zel mai a ni. Naupangin hriatthiam leh ṭanpui an ngaih zual em emna ṭhenkhat i han en teh ang.

1. THIHNA: Thihnain naupang a den dan hi puitling aiin a nep chuang lo tih kan pawm thiam a ngai hle mai. Thihnain a nghawng theihna hrang hrangte chu:

a) Chhungte thihna: Naupangte thisen zawmpui an thih hian an rilru put hmang awm ang kan ngaihven thiam a tul ṭhin khawp mai. An tana mi pawimawh tak, an nuna hlu em emte an thih hian naupangte hian an tuar ve em em a; sunna hun siamsak a pawimawh hle. Ṭhenkhat chuan phone pein room hranah kan dah a, an chhungril na hliah turin an rilru lak penna tur kawng kan dap mai zel a. Mahse, naupangte hi an rilrua thil awm an phawrh chhuah ve theihna turin hun kan siam a ngaih bakah, pastoral care leh grief counselling te pawh an mamawh fo a ni tih kan hriat a pawimawh a ni.

b) Ran vulh thihna: Naupang leh ran vulhte hian inzawmna thuk tak an nei ṭhin a. An ran duat leh hmangaih em em an thih hian an tawrhnate fiamthua lo laksak leh lo ngaihnepsak loh nachang hriat a ngai hle mai. A awm tawk te a, an rilru damna tura kan ngaih thutaksak a, zahawm taka kan sawngbawlsak an ngai a ni.

2. HMUN THAR: Mi zawng zawng hian environment thar hi kan ngaina nghal ngai lo tlangpui awm e. Hna emaw, chhungkaw thil vanga awm hmun kan sawn hian naupang hi ngaihsak bik an ṭul khawp mai. School thar emaw, Kohhran thar emaw, veng thar emaw a kan insawn hian naupangte hi ṭha taka hrilhfiah a, an mamawh mila ṭanpuina kan pek thiam pawh a ṭul ṭhin. Insiam rem turin hun an duh rei vak ngai lo chungin, “Naupang hi chu, an insiam rem thei nghal mai zel a…,” tih ringawt hi a fuh ber lo fo.

3. NUPA INṬHENNA: Naupangin nikhua an hriat tawh hnua nupa inṭhen hi an awm fo ṭhin. Heng hunah hian a inṭhena ten hnemtu leh inbun ruahna an mamawh ang chiah hian naupangte pawhin thil awmzia hrilhfiahtu leh an thinlunga awmte sawina tur an mamawh ve ṭhin. Hetiang thil rapthlak a lo thlen hian, naupang chu an ṭawng vak lo emaw, an ngawi reng emaw, an ṭap emaw a ni thei; mahse a tukah chuan an infiam leh thei mai ṭhin. An infiam leh theih mai ṭhin avang hian an chhungril lamah an dam tihna a ni kher lo tih kan hriatsak a ṭha hle. Chuvangin, naupang hi thudik tak nena hmachhawn a, hrilhfiah an ngai ṭhin.

Naupangte ṭhan lenna khawvel hi kan ngaih pawimawh a ngai khawp mai. An khawvel kan hmuh thiam a, kan buatsaih thiam chuan naupang ṭhang mekah hian rah duhawm tak hmuh leh hriat tur a awm fo thin. Franklin D. Roosevelt chuan, “Kan ṭhalaite hma khua hi kan siamsak fo thei lo mai thei, mahse kan ram hma khua atan ṭhalaite hi kan siam thei a ni,” a ti a. Naupang chu chher leh buatsaih theih ni mahse, an khawvel hmuh leh hriatthiampui loh chuan an mamawh tak kan hai fo ṭhin.

- H. Muansangpuia