ZIRNA TIHCHANGTLUNNA ATANA PAWIMAWH

1999 khan North Carolina, USA-a school pakhat, AB Combs School Principal leh zirtirtute chuan an school leh zirlaite hmasawn dan chu a duh khawp lo hle mai a. An Principal chuan Stephen Covey-a buatsaih, ‘Leadership Seminar’-a a tel aṭangin, an zirlaite chu mi hlawhtling tak an nih theihna turin, an zirtir ṭhin subject hrang hrang - maths, science, geography, language etc. bakah thil dang zirtir belh an ngai niin a hria a. Hruaitu nihna – Leadership chu zirtir an tum ta a. An zirlaite chu kum 5 lek an nih lai aṭangin leadership an zirtir ṭan ta a ni.

Hruaitu ni turin puitlingte kan inchher fo ṭhin a. Chumi atan chuan, rawngbawlna leh hnathawhna hmunah training-te buatsaihin, seminar-te kan nei fo ṭhin. Puitlin tawh hnua thil zir thar hi a harsat tawh ṭhin avangin naupan lai aṭanga hruaitu ni tura inchher hi a sawt zawk ang em tih kan ngaihtuah ngai em le? Chhuan tharte hian an zirlai an pass ngawr ngawr hi kan duh tawk mai em ni? Kan inen fiah a hun tawh hle mai. Khawvel hmachhawn turin an tet lai aṭang hian hruaitu ni tura kan chher hi a hun tawh hle niin a lang.

AB Combs School hian leadership zirna atan Stephen Covey-a buatsaih, ‘Seven Habits of Highly Effective People’ (Mi ṭangkai leh thawk hlawk tak takte thil chin ṭhan pasarih) leh leadership zirna dangte an hmang a. Chung an thil chin ṭhan (habit) ṭha pasarih a sawite chu a hnuaiah hian a thupui chauh kan tarlang a. Heng thupui tinte hi lehkhabu hran veka ziah tham, zir leh sawi zau tur tam tak awm vek a ni. Chungte chu –

1. Kawng tinrenga hma la hmasatu nih (Be Proactive).

2. A tawp dan tur ngaihtuah chunga bul ṭan (Begin with the end in mind).

3. A hmasa tur dah hmasak (Put First Things first).

4. Mi dangte nena ṭhat tlanna tur ngaihtuah (Think Win Win).

5. Hriatthiam tum hmasak a, hriatthiam nih (Seek first to understand, and be understood).

6. Mi dangte nena hlawk zawka thawh ho (Synergise).

7. Intuai hriam zel (Sharpen the saw).

Hruaitu nihna an zirtir aṭanga rei lo teah, AB Combs School naupangte zingah danglamna hmuh tur a awm nghal a. An nungchang a danglam a, an mark hmuh dan aṭangin zirna lamah pawh hma an sawn tih a lang a. Khawvel ram hrang hrangah, Singapore thlengin an inzirtir dan hi an la chhawng a, an hmang chho ve ṭan ta a ni. Heng school-te aṭanga an hmuh chhuah pawimawh em em mai chu, school-ah hian hriatna tizau tur zirlai leh nungchang mawi bakah hruaitu nihna te, mawhphurhna lak te, rilru ngaihtuahna hman te a inzirtir theih a. Tin, chutiang thilte zir thei tur chuan kum naupang lua a awm lo tih hi a ni.

Mizorama kan zirna lam han thlir ta ila. Kan inzirtir dan tam berah hian, hruaitu ni tura inchher chu sawi loh, by-heart (vawn) system-in, kan thil by-heart-te pawh a awmzia hre si lovin kan la kal nasa hle niin a lang. Pawl sang lama kan zirlaite, college leh university meuh rapte pawh hi, tunlai khawvel hmachhawn thei turin kan buatsaih ṭha tawk em tih kan ngaihtuah chian a ngai em em tawh a. Hna hmu thei tur mai bakah hna siam thei tur khawpa rilru sang leh thiam, fing leh remhria kan chher chhuah a ṭul tawh hle a ni. Hetiang mi chher chhuak thei tur chuan zirna lamah hma kan sawn a ṭul hle dawn a. Hruaitu nihna leh nih dan (leadership) hi school, college leh university thlengin inzirtir ve ila, Sap ram school ṭhate angin hma kan sawn ve ngei ang. Tichuan, hnam ro hlu, nakina kan ram hruaitu turte kan buatsaih lawk tihna a ni dawn a ni.

Leadership chungchang hi lehkha ka zir zawh hnu daiha hmel hriat ve chauh ka ni a. Haggai Leadership Seminar-ah, ‘Leadership for Evangelism’ kan training aṭangin a lo pawimawhzia ka hre chhuak ve a. Keimah mai ni lo, Haggai Leadership Seminar-a tel ve tawh tam berte pawhin an hlawkpuizia an sawi chamchi ṭhin. Hruaitu ni-a inngai ve rengte chu sawi loh, kei, engmah ni lova inngai ṭhin hian, mahni hma zawnah, a lian emaw, a te emaw, danglamna siamtu ka ni ve thei tih ka hriat hnu chuan, zah pawh dawn lovin, ka phak ang tawkah, bul ṭantu leh danglamna thlentu nih ka tum ve ṭhin a. Leadership principle hrang hrang hriatna leh theih ang anga nunpui tumna hian chhungkua aṭanga hnathawhna hmun leh, Pathian rawngbawlna thlengin hmasawnna a thlen tih hi Leadership Seminar kal tawhten an sawi fo ṭhin a; hei hi a dik em em a ni. Ka tawnhriatte ka han sawi nachhan chu, leadership zir hi kei pawhin ka hlawkpui chuan, kan fate, ṭhang tharte hian, an naupan lai aṭangin han zir se, mi ropui leh ṭangkai tam tak kan chher chhuak dawn a ni tih a tihchian em vang a ni.

School lama zirtirtute leh in lama nu leh paten naupangte kan zirtir dan tam ber nia lang chu, "Lehkha zir ṭha rawh, mark sang deuh hmuh i tum dawn nia emaw, distinction-ah pass i tum dawn nia," tih te a ni a. "Lehkha zir ṭha rawh, hna ṭha tak i hmuh theihna turin," te kan ti bawk ṭhin. Hman deuhva ka thil ngaihthlak pakhatah chuan, "Kan fate hi tuna la awm lo hna, kan la hriat ngai loh thawk turin kan buatsaih a ngai," an ti a. Tin, "Kan fate hi hna zawng tur ringawt ni lovin, hna siamtu ni turin kan buatsaih tur a ni," an ti bawk a. Kan ram leh kan education system hian, hetiang chona hi hmachhawn thei turin kan fate hi a buatsaih ṭha tawk em tih hi zawhna pawimawh tak a ni a. Ṭhang tharte zir turah hruaitu nihna hi kan telh a nih chuan, kan ngaihsan, ram changkangte ang bawkin, kan fate hi ṭha zawkin kan chher chhuah ngei a rinawm a ni.

AB Comb School hi sawrkar school ve tho niin, a tirah chuan a ṭha bik hauh lo niin an sawi a. Mahse, school ṭha zawk nei turin engtin nge kan tih ang tih inzawtin, zirtirtute leh nu leh pate duh dan zirin, an zawt a. Tin, hna neitu leh siamtu - entrepreneurs leh business leaders te duh dante pawh an zawt a ni. Chuta an thil hmuh chhuah ṭha deuh mai chu - heng mi zawng zawngte hian, lehkha zir lama thiamna (academic excellence) ringawt an lo duh hauh lo mai a, naupangte khawvel hmachhawn thei tura buatsaih an lo duh hle a lo ni. Chumi atan chuan ‘leadership theme’ thlangin, an zirlai pangngai bakah hruaitu nun zia chu an nun danah neihtir an tum ta a ni. School leh education system ṭha zawk kan neih theihna turin nu leh pate, zirtirtute leh khawtlang hruaitute nen sawi hona leh zir hona neihte pawh a lo pawimawh hle dawn a ni tih a lang.

Tun dinhmunah hruaitu nihna inzirtirna hmun hi kan ramah la awm rih lo mahse, nu leh pate tana thu lawmawm deuh mai chu, Stephen Covey-a chuan, leadership hi in lamah a inzirtir theih a ni, a ti a. Chuvangin, kan fate hi in lamah hruaitu nihna leh nih dan te i zirtir ang u. Chutiang ti thei tur chuan, leadership chungchang ziahna lehkhabu leh thusawi ngaihthlak tur tam tak awm tawhte chhiar a, ngaithlain, inzir chho ila. A hmaa kan sawi tak, thil chin ṭhan ṭha pasarihte bakah Pathian ringtu kan nih angin, Bible-in min hrilh, hruaitu dik leh ṭha, khawvela hruaitu ropui ber, Isua Krista nun dante zir ila. Pathian ṭihna, hma lam thlir lawkna (vision), mi dang tana nun (servanthood) leh nun dik, rinawm leh thianghlim (integrity) nei turin kan fate kan zirtir ṭan thei a ni. Hetiang taka hma kan lak chuan, kan fate mai bakah, keini, nu leh pate pawhin kan hlawkpui hle dawn a ni.

Ṭhang thar lo la awm zel turte chherna atana kan insen so hian, kan hma lam hun atan kan inpeipung (invest) a ni tih hria ila. Nu leh pate, zirtirtute, sawrkara zirna lama thuneihna sang chelhtute leh Kohhran leh khawtlang hruaituten, “Pathian ṭih chhuan thar’, hruaitu rilru pu, mawhphurhna la ngam, fing leh remhria, kan din theih nan theihtawp i chhuah ṭheuh ang u.

- Dr Vanlalsiama Chhangte