Guest writer
NexGen
HRISEL TAKA CHANGKANG TURA CHHUAN THARTE BUATSAIH
Kan ram neih chhun, Mizoram hi ram hrisel, boruak pawh thiang leh fai tak a ni a; khawvel ram hrang hrangah Mizoram boruak tluka nuam kum tluan hi a tam awm lo ve. Ram hausa taka cheng ni lo mah ila, a chhunga chengte kan hlim tlangin, hma pawh kan sawn chak ve hle ṭhin a. Amaherawhchu, ram changkang tehna pakhat chu hriselna hi a ni a; hemi kawnga kan ram dinhmun ṭhenkhat hi chhuanawm loh tak tak a awm a. Kan changkan dan hi a changkang tluantling lo riau hian a hriat ṭhin a ni.
KAN RAM DINHMUN
Natna inkaichhawn theih loh, heng cancer, zunthlum, lung natna leh a dangte hi ram changkang zawkah a hluar hle tih chu kan hria a. Heng natnate hi ram rethei zawk (low-income and lower-middle-income countries -LLMICs), India ram angahte a hluar dan zirchianna neihah chuan ei leh in ṭha hmuh ṭhat tawk loh avang te, nunphungin a zir loh avang te, zuk leh hmuam bakah zu avangin a tam hle tho tih hmuh chhuah a ni a1. Tin, heng ramahte hian, kum naupangtea thihna (premature death) a thleng nasa a, ram hausa zawkte aiin a let 1.5 laiin a sang a ni, tih an hmu chhuak a2. State mal anga thlirin, state hausa lo, mahse khawsak sang leh changkang ve tak kan ni chung hian, kan thil chin ṭhan ṭha lote hian kan hriselna dinhmun a tiderthawng hle a ni tih chu a chiang mai awm e.
Mizoram State Health Policy - 2022 Report, Health and Family Welfare Department, Government of Mizoram in a tarlan danin, NITI Aayog health index-ah Mizoram chu state tenau zinga tiṭha ber pawl ni mah ila, a ram pum angin, hriselna kawngah harsatna hrang hrang kan tawk chho zel a. Natna khirh tak tak cancer leh HIV hrik pai Mizorama kan pung chho ta zel hi ngaihthah emaw, ngaihzam chi rual a ni lo. India hmarchhak bial (North Eastern) State-te hi puitling HIV vei tamna an ni a, chung zingah chuan Mizoram hi a tam berna state (2.70% prevalence rate) niin, India ramah pawh kan sang fal hle a ni tih NACO Factsheet India – 2021 chuan a tarlang a ni.
Natna hi hlawm hnihah a ṭhen theih a:
Natna inkaichhawn theihte (Communicable Diseases): Heng natna inkaichhawn theih hrang hrang, Malaria, Dengue, Scrub Typhus, Hepatitis, HIV leh a dangte, kan ram mipui min suattu leh kan nunphung (quality of life) tichhetute hi kawng tam takah chuan ven theih an ni a. Sawrkar hmalaknate piah lamah mimal nun inuluk hian kawngro a su nasa thei hle a ni. Malaria, TB leh natna darh awlsam tak takte hi khawtlang anga kan ṭan rual a, kan ven chuan a bo hun pawh a la awm ngei ang. India sawrkar chuan kum 2025-ah India ram aṭangin TB nuai bo a tum a. Mizoram pawhin, tunah hian, National Tuberculosis Elimination Programme (NTEP) hmangin TB nuai bo tumin nasa takin hma a la mek a ni.
Natna inkaichhawn theih lohte (Non-Communicable Diseases): Heng zinga langsar zual, zunthlum, thisen sang, stroke leh cancer te hi kan rama natna hluar ber leh ram mipuite min suat nasa bertu an ni hial awm e. Heng natnate veng tur hian, ram pum angin, National Health Mission hnuaia sawrkar laipui hmalakna kal zelah, Mizoramah pawh a hmuh chhuah leh ven lam hna thawkin beihpui thlak a ni mek reng a. Heng natnate hi hmuh chhuah hma a, enkawl vat an nih chuan harsatna a rawn thlen theihte lakah nasa taka inven theih a nih bakah, enkawl dam theihte pawh an ni ṭhin a. Chuvangin, mipuiten, heng natnate hi kan hriat chian lehzual a, theihtawpa mahni ṭheuh kan inven thiam a pawimawh a ni.
THIH THUTNA TAM
Tunlai hian Mizoram leh khawvel hmun hrangah pawh kum naupangtea thih thutna a tamzia kan hriain, kan sawi nasa a. Ṭhenkhatin Covid19 Vaccine-te an puh laiin, zirchianna ṭhenkhatah chuan a nih lohnate an hmu chhuak bawk a. Indian Council of Medical Research (ICMR) in ṭhalai kum 18-45 inkar zinga thih thutna tam lutuk chhan hriat chian nan, ram pum huapa zirchianna lian tak an nei a4. Report 16th November 2023-a a tihchhuah chuan, Covid 19 vaccine ai mahin, nunphung danglam thut, thihna thlen hma lawka zu, ruihhlo, zuk leh hmuam hman nasat thut te, ni dang aia nasaa taksa insawizawi (vigorous exercise) te nen inzawmna a nei tih hmuh chhuah a ni. Hmun hrang hrangah zirchianna hrang hrang neih a ni reng bawk a, kan tarlang vek seng lo vang.
MIMAL TIN KAN PAWIMAWH
Natna tam tak, a bikin natna inkaichhawn theih loh (NCDs) te hi mimal nunin a zir loh avanga mahni insiamchawp emaw, inthlahdah avangtea vei theih a nihna lai a tam em em a. Chuvangin, sawrkar hmalakna piah lamah mimal tin kan pawimawh zual hle. Tin, heng natnate hian inkungkaihna an nei zul hlawm a. Zunthlum vei zingah cancer vei an tam a; thau lutuk (overweight) zingah thisen sang, zunthlum leh cancer thlenga vei an tam tihte pawh zirchianna hrang hrang aṭangin hmuh tur a awm a ni3.
Chhungkuaa inthlah chhawn avang leh kum a lo upat a, taksa a lo chak loh avangtein, heng natna ṭhenkhat hi vei awlsam bikte a awm theih a. Chutiang pawh chu lo ni se, nunphung dik kan zawm a, taksa tana ṭha tur ei leh in kan ngaihtuah a, mut hun leh chaw ei hun bi mumal taka kan vawn a, uluk taka kan inenkawl chuan kan vei theihna a tla hniam hle thei a. Amaherawhchu, nunphung kan fimkhur lohva, hun bi ngaihtuah lova mahni tana ṭha lo kan eia, kan in chuan, mi tinin, kum naupang takah pawh kan vei thung a ni.
CHHUNGKUA AṬANGA ṬAN A PAWIMAWH
Mi puitling chher turin naupan tet lai aṭanga inenkawlna pawimawhzia kan sawi ṭhin a. Chutiang bawk chuan, nuin nau a pai laia a inenkawl dan te, a ei leh in ten taksa insiam danah nghawng nasa tak a nei a, hriselna atan a pawimawh hle a ni. Nau pai laia calcium ei ṭhat hi naute ruh leh ha ṭhanna leh chakna atan a pawimawh a, nausen hnute pe lai tan chaw inbuk tawk bakah thlai hring ei a pawimawh zual hle tihte kan hria a. Nunphung, ei leh in, hun bi neia thil tih chungchang leh thil tam tak, hriselna atana pawimawhte, naupan lai aṭanga kan inzirtir theihna hmun chu chhungkua a ni. Kan lo hrisel theih nan, chhungkua aṭanga bul kan ṭan a pawimawh hle a ni.
Tuna kan ram dinhmun kan thlir chuan, India rama a ber nihna kan neihte hi a chhuanawm loh em em a, hriselna lam leh nunphung ṭha inzirtirna lamah kan harh chhuah a hun tawh hle tih a lang a. Kan ngaihzam fo ṭhin, kuhva, tuibur, gutkha leh a dangte naupang bula kan hmuam mai ṭhin te, an hmuh laia mei kan zu khu luih luih ṭhinte hi kan sim a hun tawh tak zet a ni. Kan fate hian kan ngaihsan zawng an ngaisang ang bawkin, kan ngaihzam zawng an rawn ngaizam ve zel dawn a ni tih kan hriat a pawimawh. Zuk leh hmuam ṭhat lohnate kan sawi reng laia kan tihzalen viau si hian, anmahniah pawisak lohna kan tuh nghet zel si a ni. Zirtirna in hmasa ber, mahni chhungkua aṭanga inzirtirna kan ṭan loh chuan siam ṭhat tur a lo tam tawh viau ṭhin a ni.
Eng pawh ni se, kan ramah natna khirhkhan tak takte, thih thutna te leh ngawlveina te a lo pun lohva, a lo tlakhniam zel theihna turin, sawrkar hmalakna chauh a tawk lo va. Mimal tinte kan pawimawh ṭheuh avangin kan mimal nun leh chhungkua ṭheuh inen fiah hmasa ila. Kan tu leh fa, la naupang tak takte leh la piang zel turte pawh, an lo seilenna tur khawvel kan buatsaihsaknaah hian, an taksa, rilru leh thlarau nun kan ngaih pawimawh a ngai a ni. Tin, tu leh fate kan zirtirna kawngah, zirchianna leh finfiahna kan neih a pawimawh chho zel dawn a. Digital khawvel a lo piang (digital native) an nih angin, kan hun laia zirtirna kan dawng ṭhin tam takte khan an rilru leh thinlung a khawih phak vek tawh lo va. Changkanna dik chu hriselna ngaih pawimawh hmasak a nih ziate hi an thinlunga kan tuh ngheh a pawimawh hle a ni.
A tawp berah chuan, Siamtu’n min duan dan hre reng ila. Kan taksa hriselna atan, kan ei leh in tur khawvela a dah sa (natural foods) te, kan nun kaihhruaina tur atana finna thu (philosophy) ṭha tak takte leh kan thlarau damna tura a thawh zawng zawngte chu kan Pathian thu, Bible-ah hian a awm vek a ni tih i theihnghilh lovang u. Mahni taksate tichhe lova ṭha taka enkawl hi mi tin mawhphurhna a ni tih hriain, chungte chu zir chhuak a, hre chhuak zel tur leh kan fate kawhhmuhtu nih tum zel ila. Chhuan thar, hrisel zawk din tur hian tih theih kan nei ṭheuh va, a la tlai lo a ni.
- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali
Ref:
1 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.go...
2https://academic.oup.com/jpubhealth/article-abstract/39/4/698/2981873?redirectedFrom=fulltext 3https://cancerci.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12935-021-02202-5
4https://journals.lww.com/ijmr/fulltext/2023/10000/factors_associated_with_unexplained_sudden_deaths.6.aspx