THUPEK HNUHNUNG

Pi leh pute, nu leh pate thu hnuhnung hian ngaih pawimawh a hlawh ṭhin. An hun hnuhnungah, min kalsan dawnin, an thu ngaih pawimawh leh an awm loh huna zawm ngei tura min duhte sawiin, tam tak phei chuan thuro chhiah an hnutchhiah ṭhin. Chutiang anih avang chuan, an thu hnuhnung chuan ngaih pawimawh a hlawhin, tihpuitlin ngei tum a ni fo. Lal Isua’n he khawvel a chhuahsan dawn a, a zirtirte hnena a thuchah hnuhnung ber chu hei hi a ni, “Khawvel zawng zawngah kal ula, thilsiam zawng zawng hnenah chuan Chanchin Ṭha hi hril rawh u,” (Marka 16:15) tih hi.

He thu hi Sap ṭawngin ‘The Great Commission’ ti-a sawi ṭhin niin, Lal Isua thupek hnuhnung hi a zuitu, keini Kristiante ngaih pawimawh ber tur chu a ni. Chanchin Ṭha hi mihringte tan mai ni lovin, thilsiam zawng zawngte tan a nih thu chiang takin kan hmu a ni. Ziak dangah chuan, “Thil siam zawng zawngte chuan beisei em emin Pathian fate lo lanna chu an nghakhlel hle si … tun thlengin rum leh nau vei na tuarin an awm hlawm tih kan hre si a,” (Rom 8:19&22b) tih kan hmu bawk.

Lal Davida chuan, “Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Lalpa ta a ni a, khawvel leh a chhunga chengte nen hian,” tiin min hrilh a. Heng zawng zawngte enkawl leh veng tur hian Pathianin mihringte min ruat thu hi Genesis bul lamah khan kan hmu bawk a. Pathian thu zirna huangah chuan, Pathian leh a thilsiamte inkungkaih dan chhuina hi eco-theology tiin sawi a ni a. Chu chuan Pathian thil siam zawng zawngte chhungkaw khata awm an nih pawm chungin, an inkungkaih leh awm ho dan turte sawifiahna bakah, chhiatna thleng mek laka thilsiamte venhim leh vawn ṭhat hi a tum ber a ni.

Hmasawnnain a ken tel thil tam tak bakah, mihring finna leh duhamna avanga thilsiam khawvela chhiatna rapthlak tak thleng hian, thing leh mau leh nungchate chauh ni lovin, tuifinriat leh van boruakte chenin chhiatnain a nang mek a. Sik leh sain awmzia a nei hlei thei ta lova, luipui leh tuifinriat a tibawlhhlawh a, van mawng pawp hial khawpin van boruak pawh tihchhiatin a lo awm ta. Kan khawvel boruak pawh a lum telh telh a, a chhe lam kawng min zawhpui zel bawk. Heng zawng zawng hi Lal Isua chhandamna hnathawhin a huam tel vek a, thilsiam zawng zawngte inrem taka awmtir leh hi Kristiante mission pawimawh ber zinga mi a tih theih awm e. Chumi rilru aṭang chuan, Mizorama thil thleng mek pahnih – ni zung chakna hmanga kawlphetha siam chhuah leh ramngaw chereu mek zel hi tawi tein i lo chhui dawn teh ang.

SOLAR PLANTS/NI ZUNG CHAKNA HMANGA KAWLPHETHA SIAM

Ni zung chakna hmanga kawlphetha siam chhuah hi renewable energy a niin, green energy anga ngaih a ni. Thlalerah te, ram bua leh hnimhnah ṭo theih lohna hmunah te siam a ni tlangpui a; environment tan a hnawksak lo va, harsatna pawh a siam lem lo. Chutiang anih avang chuan, tunlai khawvelah hian renewable energy ve tho - tui leh thli chakna hmanga kawlphetha siam chhuah aiin a awlsamin, hmalakna lian takah kan lo neih chho ta mek a ni. Mizoramah pawh hian, kan lui dung a khawk rawkin Power Plant siamna tur ṭha kan nei meuh lo va, thli chakna hmang tur pawhin harsatna a tam hle. A kawng awm chhun chu ni zung chakna hman ṭangkai hi a ni. Chutiang tur chuan sawrkar pawhin theihtawpin hma a la a, a hlawhtlinna hmuh tur a awm nual tawh a, nasa zawka hma la turin a inbuatsaih mup mup reng bawk. Kan hlawhtlinna langsar tak chu Vankal Solar Park hi a ni awm e.

VANKAL SOLAR PARK

Hei hi Sawrkar laipui Ministry of New & Renewable Energy leh Mizoram Sawrkar ṭangkawpte siam, ni zung chakna hmanga kawlphetha Mega Watt 20 (20 MW) pe chhuak thei niin, India hmarchhak a hmasa ber leh lian ber, cheng nuai 2107 senga din; April ni 25, 2023 a hawn kha a ni. Vankal Solar Park aṭanga kawlphetha siam chhuah hi unit khat Rs 3.94 zelin Mizoram sawrkarin kan lei a, chumi atana inremna - Power Purchase Agreement kum 25 atan ziah a ni. Hetih lai hian NTPC lam aṭangin solar power unit khat zela Rs 2.66 in min rawn zawrh thu leh chumi kal zelah chuan, sum tam tham tak kan hloh zel nia langte chhiar leh hmuh tur a tam hle. Chu lam chu kan sawi tum a ni lo va, ka tarlan duh zawk erawh chu he ram petu, Vankal khaw mipuite leh Mizo mipui hi eng ang takin nge min nghawng tih hi a ni zawk mah a ni.

Keini chuan he Solar Park dinna atan hian thlaler emaw, thing leh mau awm lohna hmun zawl zau pek tur kan neih loh avangin, Vankal khaw ngaw dur ṭha lai zawng zawng vah chereusak an ni a. Chumi avang chuan, an khawtual sik leh sa (local/localized climate) a danglam bakah nungcha leh ramngawa cheng savate hnawh bo an ni a; ecological balance chu nasa taka tihdanglam nghal a ni. Chumi piah lamah chuan, chhungkaw tam takin ei leh bar zawnna tur ram an chan nasa em em a, chung mite tan chuan harsatna a thlen nghal thei bawk. Environmental cost leh issues chhut tel lo pawh hian, socio-economic cost an pek hi hlawk lo tak a ni. Tin, heng solar plates hi a chhiat huna dah bona leh paih ralna hi thil harsa leh buaithlak tak a ni. Harvard Business Review-in a tarlan dan chuan, kum 2030-ah chuan buaipui tham solar plate chhia a awm tawh ang a, kum 2050-ah phei chuan 78 million tonnes zet a awm ngei tawh tura chhut a ni (IRENA Projection). Vankal Solar Park siamtu leh enkawl mektute hian, an tana a ṭangkai loh hunah chuan chung solar plate chhiate chu enzuiin an buaipui a rinawm loh hle a; a bul hnai khuate tan phurrit leh buaipuiawm tak tur a ni. A tawpa tuartu tur chu kan zavai hian kan ni mai awm e! Sawi tur tam tak a awm thei a, heti chinah hian duh tawk ta phawt ila.

RAMNGAW CHUNGCHANG

Ramngaw chereu mek chungchang hi luh chilh leh lawk ila. Ram pum huapa ramngaw kan neih dan tarlanna (State of the Forest Report) hi kum tin tihchhuah a ni a. An zirchianna aṭanga a lan dan chuan, Mizoramin ramngaw kan neihte chu kum tin a tlahniam zel niin a lang. State of the Forest Report-in kan ramngaw dinhmun a tarlan danah chuan - kum 2011-ah 90.68%; 2015-ah 88.93%; kum 2021-ah 84.53%. Kum sawm chhungin kan ramngaw neih zat 6.15% laiin a tlahniam hman a nih chu! Hetiang zela a tlahniam a nih chuan, tui hna, sik leh sa leh hmasawnna kawng hrang hrang thlengin nasa takin a nghawng dawn a. Kan inngaihtuah chian a, a humhalhna kawngah theihtawp kan chhuah a ṭul ta hle mai. Leilung leh a chhunga thil awm zawng zawng hi Pathian siam leh a ta a nih angin, kan duh dan leh remchan dan ang anga kan lo khawih ve ngawt ṭhin hi kan ngaihtuah chian a ngai a. Pathian duh dan leh rilru hre renga leilung enkawl hi Pathian thu aṭang leh kan dam khawchhuahna atan kan zir thar a ngai a ni.

Jan 2022 leh May 2024 inkar khan Global Forest Watch-in a tarlan danin, Mizoramah ramngaw Acre 19,459 a chereu a. Heta a chanve zet hi kumin Jan-May, thla nga chhunga kan hloh a ni. Hetah hian sawrkarin ram min kaihhruai dan leh an policy a pawimawhzia a lang chiang mai awm e. Ramngaw chereu nasa lutuk avang hian National Green Tribunal chuan thubuai (suo moto-in) a ziak lut tih tarlan niin, tunah hian chhui mek a ni. Sawrkar laipuiin Union Tax Revenue aṭanga State chan tur a chhutnaah hian, ramngaw hian 14th Finance Commission hnuaiah khan 7.5% leh 15th Finance Commission-ah 10% lai point a pu a; tunah hian chumi aia sang zawk puttir tur chuan ngaihtuahna a kal mek a ni awm e. Chutiang anih chuan, kan ramngaw a chereu nasat mek avanga harsatna hrang hrang kan tawh piah lamah hian kan sum hmuh tur tam takin a tlahniam dawn bawk niin a lang. Chu chuan kan fairel bel a rawn khawih nghal a, ngaihtuah a tithui duh hle mai.

Pathianin a thilsiam, ṭha a tih em emte hi inmamawh tawn, khawsa ho tur leh inring tawn tura siam leh duan kan ni. Chutiang taka thil siamte enkawl tur chuan keini mihringte hi mawhphurhna pek kan ni. Pathian rilru leh a chatuan remruat hlawhtlin theih nan leh kan dam khawchhuahna atan ṭhahnemngai taka thawk tur kan ni tih hi kan hriat thar a pawimawh hle. Ram mi leh a neitu kan nihna te, Kristian kan nihna aṭanga Pathian thilsiam enkawltu leh vengtu kan nihna te leh Lal Isua THUPEK HNUHNUNG kan ngaih pawimawh hmasak atana dah hi, TUN HUN ATAN hian a ni dawn lawm ni?

- Dr. Lalbiakmawia Ngente