Guest writer
NexGen
SUANGTUAHNA THILTITHEI
Albert Einstein-a chuan, “I suangtuahnate hi i nuna thil ṭha lo thleng tur thlir lawkna a ni,” tiin a sawi a. Naupan lai nun tinuamtu chu suangtuahna khawvela chen a, kan suangtuahna ang ang ni theia inhriatna kan neih ṭhin kha a ni. Suangtuahna hian, naupang inkhualtelemnaah chauh ni lovin, khawvel tak tak kan hmachhawnnaah pawh thil a la ti thei reng a. Amaherawhchu, kan rilru ngaihtuahna hi indona hmunpui ang maiin, a ṭha leh ṭha lo, a dik leh dik lo, a thianghlim leh thianghlim lo, thlarau lam thil leh tisa thil te, indo rengna hmun a ni a. Chu indona hmunpuiah chuan, a ṭha lam a chak theih nan, Pathian ṭanpuina bakah mahni tumna leh thinlung duhna pawh a pawimawh hle a ni. Peter Marshall-a chuan, “Thil eng emaw tan i din ngheh loh chuan, eng pawhin a tluktir ang che,” tiin a sawi a. Chuvangin, suangtuahna ṭha nei turin, thil ṭha leh dik tan kan ṭan tlat a, kan rilru leh ngaihtuahna kan thunun fo a pawimawh hmasa a ni.
Suangtuahna hmang tur kan ni
He lei hausakna leh a chhunga thil ṭha tam tak Pathianin a dahte hi hai chhuak a, enkawl a, tipung tura mawhphurhna pek kan ni a. Amaherawhchu, sualin mihringteah thuneihna nasa tak a chan tak avangin, duhamna leh mahni hmasialnain kan lo khat ta a. Kan chenna khawvel leh keimahni ngei pawhin kan tuar mek a ni. Pathianin a tir ata thil tum (vision) a nei a; chu chu, thilsiam zawng zawng inremtira, amah nen pawha inrema awmtir a ni. Chu Pathian thil tum tihhlawhtlin nan chuan nang leh kei hi a kut leh ke atan min ruat a. Mi zawng zawng hi danglam leh a bik takin min duang vek a, kan nih dan tur anga kan awm a, kan tih tur kan tih hian Pathian thawhpui ṭha tak, a thil tum hlen chhuahpuitu kan ni thei a ni. Thil ṭha ti tura siam, thil ṭha tih theihnaa thuam kan ni.
Chuvangin, kan suangtuahna leh duhthusam awm rauh rauh ṭhinte hi, Pathianin chhan neiin a dah a ni tih ringhlel lovang u. “A lama rilru dik tak putute chunga a chakzia tilang turin khawvel zawng zawngah Lalpa mit chu a leng ruai ruai ṭhin a ni,” tih a thuah kan hmuh angin, kan duhna rilru a dik a, thil ṭha lo ni lova ṭhatna a awm dawn phawt chuan, kan suangtuahna a taka chantir turin Pathianin min ṭanpui zel dawn a ni.
I Suangtuahna tiropui rawh
“Engkim mai hi tu emaw chhun mumang (suangtuahna) aṭanga inṭan a ni,” tiin Larry Niven chuan a sawi a. Thil ropui tak hi mi ropui tawh sate ngaihtuah chhuah vek a ni lo va. Mi naran, suangtuahna hmang thiam leh hmang ngamten, an suangtuahna an chet chhuahpui avanga lo awm a ni zawk ṭhin. Hmeichhe tleirawl, Ida Scudder-i chuan medical thiamna hmangin India rama hmeichhe khawngaihthlak tak takte ṭanpui theih a inbeisei tlat a, tum ruh tak leh huaisen takin a suangtuahna angin hma a la a. Doctor a zir zawh hnuah India ramah lo kir lehin, a thinlung luah em emtu, hmeichhiate a ṭanpui bakah, a hma lakna zarah India ramah medical thiamnain nasa takin hma a sawn phah a. Mizote pawhin, tun thlenga kan chhawr em em, CMC Vellore hi a lo din phah a ni.
Ida Scudder-i chanchin lo pawh hi, ṭhalai zawkte suangtuahna hmanga thil ropui leh danglamna ṭha a lo thlen dan sawi tur tam tak a awm. John Haggai chuan “Thil ropui tak, Pathian tel lova i tih theih loh tur tih tum ang che,” tiin a sawi a. Hei hian kan theihna aia Pathian theihna ringa suangtuahna hmang tur kan nihzia a sawifiah hle.
Ngainep suh:
Suangtuahna chu mitthla mai, a taka la awm lo hmuh theihna a nih miau avangin, hmu ve lote min tibeidawngin, min pawt thla fo ṭhin. A bikin, kum lama naupang zawk i nih chuan, rual u, i aia thil tawnhriat ngah zawkte aṭangin beisei ang fuihna i dawng lo a nih pawhin, thil mak a ni lo tih hriain, anmahni vangin i suangtuahna leh chhun mumangte ngainep suh ang che.
Bible-a mi ropuite pawh, an naupan leh tawnhriat neih tlem avangin ngaihnep an hlawh fo a ni. Davida chu Goliatha bei turin rin a hlawh lo va, Josepha chu a unau leh a nu leh paten a mumang an awihsak lo va, a inngaihtuah sang lutuka an ngaih avangin huatnain an khat a nih kha. Timothea pawh a naupan avanga ngainep a hlawh loh nan, Paula chuan kawng engkima entawntlaka awm turin a fuih a. Isua ngei pawh khawvel chhandamtu tur a nih rin lohna avanga khenbeh a nih kha. Heng mite hian anmahni ngainep a, ringlotute avangin an tih tur leh nih tur an ṭhulh phah lo va. En tur dik, Pathian chauh an en avangin khawvel thlak danglamtu an lo ni ta zawk a ni.
Tih tur erawh kan nei:
Kan suangtuahnate a taka a chan theih nan tih tur kan nei a. Chung zinga ṭhenkhatte chu –
1. Fianrial hun hman: Fianrial hun hi Pathian nen chauha kan inpawl dun theihna hmun leh hun a ni a. Bible-ah chuan, “Lalpa chungah chuan lawm bawk rawh. Tichuan, I thinlung duh zawngte chu a pe ang che,” tiin a thutiam ropui tak kan hmu a. Pathian hmangaihtu nih leh Lalpa chunga lawm ṭhin thinlung neih hi suangtuahna hlawhtlin theihna thuruk ṭha ber a ni. Pathian pawlna bakah fianriala suangtuahna uluk taka sawrbing theihna leh mahni inkawmna hun neih fo hian finna leh fiahna tam tak min pe thei bawk.
2. Hun hman ṭhat: Hun hi tu pawh inang veka pek kan ni a. Kan hman ṭhat poh leh a pung emaw tih mai turin, kan hun tin darkar tinte renchem tak leh awmze neia kan hman a pawimawha. Kan suangtuahna tihlawhtling tur zawnga kan inkhalh bek bek loh chuan, kan tum leh beisei te hi amahin a rawn thleng tawp dawn lova. Suangtuahna tihhlawhtlin tur nei tan chuan, a tlachawp leh tawnsabawpa nitina nung mai lovin, kan nitin hun kan tum tihlawhtling tur zawnga kan khalh ngil fo a pawimawh.
3. Zing thawh hma: Zing thawh hma ṭhatna pasarih, ‘The 5 AM Club’ lehkhabu ziaktu Robin Sharma sawite hi ka han tarlang lawk ang a. Chungte chu: (i) Min tibuaitu a tlem (ii) Ni tin mi nawlpui aiin darkar 2 in hun i neih belh a, kar khatah darkar 14 = kum khatah darkar 728 = ni 30 lai kum khatah i neih belhchhah a ni (iii) Nakina thil tih tura khekna a titlem (iv) Mahni invawn ṭhatna min neihtir a, insawizawina hun kan nei thei bawk ang (v) Hna thawh tur kan thawk zo tlangpui ang (vi) Mi dang tam tak aiin rilru a chakin, a fim zawk (vii) Nileng hun hman tur atan min buatsaih ṭha.
4. Inzir peih: Suangtuahna chauh hna kan thawh tir a, kan thluak leh kan theihnate kan sawizawi si loh chuan, thing kit tura hmanraw bil tak keng ang kan ni dawn a. Kan suangtuahna tipuitling tura pawimawh hre tur leh hma kan sawn zel theih nan, kan inzir peih a, zirtir theih thinlung kan put a ngai a ni.
5. Lei thiltihtheihna hman: “Kan ngaihtuahna angin kan sawi a, kan sawi angin kan ngaihtuah a, kan sawi leh ngaihtuahna angin kan ti ṭhin,” an lo ti ṭhin a. Kan ṭawngkam chhuak hian suangtuahna tluk zetin thiltihtheihna a nei a. Bible-ah pawh kan ṭawngkam chhuaka fimkhur tura fuihna thu hmuh tur a awm ṭeuh a ni. Kan thil sawi hian mi dang mai ni lovin keimahni ngeiah pawh a ṭha zawng emaw, a ṭha lo zawng pawhin hna a thawk nasa thei hle a. Miin, “Ka thei lo,” a tih fo chuan, theih lohnain a umzui fo va; chutiang bawkin, “Ka thei ang,” ti tlat ṭhin chuan harsa tak pawhin a thei leh mai ṭhin. Chuvangin, lei thiltihtheihna fimkhur taka kan hman a pawimawh hle bawk a ni.
I suangtuahna a hlu
A tawp berah chuan, i suangtuahnate khan hlutna a neia a, i ngaihdan khan harsatna tam tak chinfel theihna leh thil ṭha thlentir theihna a nei tih hrilhtu che i nei ngai lo a ni mai thei. Chutiang hrilhtu leh ngaihhlutsaktu nei lo chu nang chauh ni lovin, mi tam tak kan awm avangin, kan chhungkua leh ramah thil ṭha thleng tur tam tak a thlen loh phah fo reng a ni.
Mi, a chhun mumang leh suangtuahna hausa tak, a dam chhunga haichhuah loh leh tihpuitlin loha kan vui liam fo ṭhin avangin, thlanmual hi ‘Hmun hausa ber’ tiin an lo sawi ṭhin a ni. Vawiin hian, nang leh kei hi, he thuziak chhiar theia kan awm chhung chuan thlanmual tihausatu ni lova, mi nung ram tihausatu kan nih theih nan, kan chhun mumang leh suangtuahnate hi a hlu a ni tih hriain, haichhuak ila. Kan suangtuahnate a taka chantir turin theih tawp i chhuah zel ang u.
Kum a tawp dawn a, kum thar kan lo hnaih leh ta. Tun aṭangin rilru thar pu ila. Paula angin, hnung lama thil awmte chu theihnghilhin, hma lama thil awmte banin, “Mi tichaktu Kristaah chuan engkim ka tithei a ni,” tiin suangtuahna ṭha leh mawi tak tak nei zelin, danglamna ṭha thlentu nih i tum zel ang u.
- Dr Mary Lalengkimi