MIZORAM 2025-AH ṬHA PANGNGAI AṬANGA ROPUI TURA HMASAWN

Tunlaia tleirawl leh ṭhalaite ṭawngkam hman lar tak pakhat chu, “A pangngai” tih hi a ni a. Kan fate exam-ah, “In ti ṭha em?” tia kan zawh hian, “Pangngai” tiin min chhang ṭhin a. “An ti ṭha,” emaw, “Ṭum dang ang thoin an ti,” tihnaah ka ngai ṭhin. Kum 2024 a inher liam mek a, 2025 kan chuang kai ṭep a; kan ram leh chhungkaw dinhmun ngun taka ngaihtuahin, eng rilru puin nge Kum Thar hi kan hmuah le? Tuna kan dinhmun hi ṭha tawk kan ti em? Kan awm dan pangngai hi kan duh tawk dawn nge a ṭha lamin hmasawn kan tum dawn? Miten hma an sawn laia ngai kan awh chuan kan hnungtawlh tihna a ni si a. Mizoram hi ṭha pangngai mai ni lo, ram ropui leh hmasawn tak a nih thei nan engtin nge hma kan lak ang?

ṬHA PANGNGAI NGE ROPUI NIH KAN DUH?

Hmasawnnain a ken tel chu ‘danglamna’ a ni a. Ram leh hnam anga hmasawn kan duh chuan inthlak danglam kan ngamin, kan phal a ngai a ni. Peter Senge-a chuan, “Mite hian thil inthlakthleng hi an do a ni lo va, anmahni inthlak danglam hi an duh lo a ni,” a lo ti a, a va dik em! Hmasawnna kan duh chuan keimahni, kan ngaihdan leh thil thlir dante thlakthleng kan phal a, hma thar kan lak ngam a ngai a ni.

Mizote hi hnam tlem leh naupang, intodelh lo leh ram zim taka awm ni mah ila, Mizo nih hi kan lung a awi a, Mizoram hi nuam kan ti tlang hle niin a lang a. Ka rilrua zawhna awm ṭhin erawh chu, “Ram leh hnam angin kan nih tur kan ni pha em aw?” tih hi a ni. Siamtu Pathianin a thilsiam zawng zawngte kha a enin, ṭha a ti em em vek a. Kan ramah hian Pathianin a dah leilung hausakna leh a chhunga chengte theihna la hai chhuah loh, ṭha pangngai mai ni lo, ropui tak a awm ngeiin ka ring tlat a ni!

July 2018 khan Administrative Training Institute (ATI), Mizoram buatsaih, “Strategic Creative Workshop: Mizoram Growing from Good to Great,” tihah ka tel ve a. A thupui hian ka rilru a hneh em em a; “Mizoram leh Mizote hian hma kan sawn thei a, ram leh hnam ropui kan ni thei,” tih ngaihtuahna ka lo neih ṭhin chu min rawn chawh thawhsakin, min rawn nem nghehsak ni ber hian ka hria a. Kan workshop thupui chuan kan ram tan chona, beiseina leh phurna thar min pe a ni.

Mizoram tana hmathlir ka neih ṭhin chu ring lo mite pawhin, “Mizote chu hnam rinawm, rin tlak, thudik sawi ṭhin an ni,” min tih leh, TATA company thilsiamte leh Swiss siam sanate chu a ṭhain a rin tlak tih kan hriat ang a, “Mizoram thilsiam chu a ṭha a, a tlo a, a nalh bawk,” tia India leh khawvel ram dangah pawh an sawi hun hi a ni. Chutiang tur chuan Mizote hian theihna kan nei em? Eng ṭhatna leh danglamna te nge kan neih?

MIZOTE HIAN INSIAM REM THEIHNA KAN NEI ṬHA

Mizote hi Pathianin kan awmna hmun a zira insiam rem theihna ṭha tak min pe a, min duan dan hi ropui ka ti ṭhin. Shillong-ah ka seilian a, a ram mite nen inngeih takin kan awm thei a. MBBS Imphal-ah ka zir a, tlang mi dangte bakah Meiteite nen pawh kan inkawmngeihin, Meitei ṭawng leh Mizo ṭawngte hi a lo inzul hle a. India ram laili a kan kalin, kan hmel leh ṭawng te dang mahse, India khua leh tui kan nih avangin min en hrang thei lo va. Hawaii-ah Haggai Leadership Training-in ka kal a, a ram neitu (native Hawaiian) te nen kan lo inang hle a, South Africa lam ṭhiante lahin kan vun rawng avangin min lo ngaina ve em em bawk a. Thailand a kan zin lahin anmahni mi emaw tiin an ṭawnga min lo be tawk an awm bawk, Europe-ah pawh kan tlangnel nghal viau zel a. Mizote hi khawi hmunah pawh, kan awmna a zirin, kan insiam rem thei zel a, ṭhian siam pawh kan awlsam hle a ni.

MIZOTEN THIAM KAN NGAH

Mizote hian, a nawlpui angin thil thiam kan ngah hle a. Pathianin a hnam angin zaithiamna min pe a, hnam dang Mizote chanchin lo hre ve tawhte chuan zaithiam leh rimawi tum thiam turin min ngai nghal ṭhin. Sports chi hrang hrang kan ti thei zel a, thil mawi kan hria a, Mizo kawr ṭhui hi tlang mi dangten an ngaisangin an ha nasa hle a. Sam siam, beauty culture, pangpar khawi thlengin, khaw tin, veng tinah, a hranpaa zirna nei lo pawh, thiam an awm zel a ni. Ṭawng leh thumal lam rikah pawh harsatna kan nei lo a ni.

Heti khawp a, ram leh hnam anga Pathian malsawmna dawng si hi engati nge tun ang dinhmunah hian kan din reng? Insiam rem theihna kan neih leh thiam thil kan ngah em em te hi a hnam anga Chanchin Ṭha hril tura Pathianin min duanna a ni tih kan ngaihtuah thlen a va ngai em! Ram leh hnam ropui nih kan duh chuan, Pathianin min siam chhan tihlawhtling turin, 2025 hi ruahmanna fel tak nei a, Pathian nen bul kan ṭan a ngai a ni. Keimahnia theihna a dahte hai chhuakin, a hnam anga tih tura min pek kan hlen chhuah a ṭul tawh hle a ni.

KAN TIH TUR CHANCHIN ṬHA HRIL

Lal Isua thupek hnuhnung, Chanchin Ṭha hril Mizoten kan ngai pawimawh a, Missionary pawh kan tir chhuak tam a, a lawmawm hle. Mahse, kan chanchin, kan thawm, kan ram dinhmun bihchhianna (statistics) te hi Chanchin Ṭha nen a inmawi lo fo ṭhin erawh a pawi tak zet a ni. Chuvangin, kan awm dana Chanchin Ṭha kan hril a, Lal Isua hnung zuitu kan nihna a lan chhuah tel a pawimawh a ni. Ram leh hnam ropui leh ṭha chungchuang ni turin Pathianin thiamna leh theihna min pekte hmang ṭangkai a, chher hriam turin ṭan kan a lak a ngai a ni.

HNAM ROPUI TAK NI TURA PAWIMAWH

1. Kan nihna hriat – Pathian ngaiha hlu tak, a anpuia a, ropui taka a duan, dam chhan nei kan ni tih kan inhriat a ngai a. Kan chakna leh chak lohnate hria a, kan insiam rem theih a ṭul a ni.

2. Hmathlir, ruahmanna fel tak neih –Thufingte chuan, “Inlarna (hmathlir) awm lohnaah chuan mipui an tladah ṭhin,” a ti a. Hmasawnna leh danglamna ṭha thleng tur chuan hmathlir ṭha tak leh ruahmanna fel tak kan neih a ngai. Peter F. Drucker-a chuan, “Thil thar eng emaw i hmuh duh chuan thil hlui eng emaw i tawpsan a ngai,” a lo ti a. Eng nge kalsan ngai kan neihte pawh kan inchhut a hun hle. Jeremia 29:11-ah chuan Pathianin kan tan thil ropui tak min ruahmansak thu kan hmu a. Hei hi ring ngamin, a taka chang turin ruahmanna kan siam thei a ni.

Kan rilru leh suangtuahna hi a pawimawh hle a. Mahatma Gandhi chuan, “Mihring nun hi a suangtuahnain a siam a ni; a suangtuah ang zelin a lo awm ṭhin,” a ti a. Mizote pawh hian, hnam ropui tak ni theia kan inngaih chuan ni turin ṭan kan la mai dawn a ni.

3. Taimakna, tumruhna, tuarchhelna leh tihtak zetna (T-4) - Hengte tel lo hian hlawhtlinna ropui tak a neih theih loh. Bible-in taima turin min fuih a, kan tuh rah kan seng tih min hrilh.

4. Insawrbing (focus) a ngai – Sap-hoin an sawi ṭhin, “Jack of all trades, master of none,” (Thil ti lawr dum chuan thiam tak tak a nei lo) tih hian Mizo tam tak nihna a sawifiah hle. Thil chi hrang hrang thiam a ṭhat rualin, thiam tak tak tur chuan kan thil tihah insawrbing a ngai a; chu chu hmasawnna ṭha nei tur chuan kan mamawh a ni.

5. Tihtak zeta inzirtirna leh inkaihhruaina (training) – Hmasawnna ropui nei tur chuan kan thiamnate kan tahhriam a, tihtak zeta kan zir emaw, hna kan thawh a ngai. Entirnan, kawr design leh thui te pawh kan thiam ‘pangngai’ a, ram danga thawn chhuak tur erawh chuan uluk lehzuala kan inzir a, a cheina hmanraw ṭha leh puan quality ṭha neih dan kan ngaihtuah a ngai a ni.

A CHHE LAI SIAM ṬHATU

A chunga kan tarlante bakah ram leh hnam ropui, hmasawn ni tur chuan kawng hrang hranga siam ṭhat leh din thar hna kan thawh a ngai a. Mimal, chhungkua, Kohhran, zirna in, khawtlang leh sawrkar kan ṭanrual a ngai. NexGen Organization-te Pathianin hna thawh tur min pek chu, “Pathian ṭih chhuan thar din,” a ni a. Pathian ṭih awmzia chu sual huat leh sual kalsan a nihziate theihtawpin kan zirtir ve ṭhin. Pathian ṭihna hi ram ropui leh hmasawn ni tura pawimawh hmasa a lo ni reng a ni. Chutiang bawkin, mi tinin, kan hma zawn ṭheuhah, ruahmanna ṭha tak nen a, tihtak zeta siam ṭhat hna kan thawh a, Pathianin min duan anga kan tih tur ṭheuh kan tih chuan, Mizoram hi ram ropui, Krista Lalna ram niin, India leh khawvel tan malsawmna kan lo ni dawn a ni.

Lalpan Mizoram malsawm rawh se!

- Dr Lalmalsawmi Hmar