HMA I SAWN ANG U

Kan state pawhin kum 38 hmel a lo hmu ve ta. Hemi hun chhung hian kawng tam takah hmasawnna chhuanawm tak tak hmel hmuh tur a awm a. Chutih rualin, tun aia hmasawnna ṭha leh tluantling kan neih theihna tur kawng thum pawimawh tak tak lo tarlang ila:

1. Chhungkuaa inzirtirna ṭha – Chhungkua hi sawrkar te ber a ni a. Chhungkua a ṭhat chuan khawtlang a ṭha a, ram pawh a ṭha ṭhin. Chhungkaw ṭha nei tur chuan naupangte Pathian hnena hruai thlen a ngai a. Kum zabi 1-na hunlai daih tawh aṭanga Juda-hovin, an fate Pathian thu ṭhahnemngai taka an lo zirtir ṭhin rah chhuah ni a lang, tun thlenga an hlawhtlin em em na te lo tarlang ila.

Khawvel pumah mihring tluklehdingawn riat vel kan awm a, Judate hi kum 2023-ah khan khawvel pumah maktaduai 15.7 an awm a. A tam ber maktaduai 7.2 hi Israel ramah, maktaduai 6.3 hi USA-ah leh a bak zawng hi khawvel hmun hran hranah an awm a, khawvel mihring tam lam chhutin 0.2% chauh an ni. Mahse, khawvel hmun hrang hrangah mi ropui, politician, lawyer, scientist, technocrat, businessman, banker etc. an tam em em a ni.

Khawvelin a ngaihhlut ber chawimawina, ‘Noble Prize’ hi Economics, Medicine, Physics, Chemistry, Literature leh Peace-ah te pek a ni ṭhin a. Tunah hian mi 965 hnenah pek a ni tawh a, heng zinga 216 (22%) te hi Juda mi an ni. Hetih lai hian, khawvela mihring tam lam chhuta 25% lai Muslim-te erawh chuan Noble Prize 15 chauh an la dawng a. India ram aṭang pawhin mi 5 chauhin an la dawng a ni. Judate hi an thluak a ṭhat em avang a ni mahna, an chheh vel Muslim ramte pawhin an hneh theih loh hi!

Heti taka hnam tlem, khawvela mihring 1% pawh tling lo hian, engtin nge khawvel chawimawina sang ber hi an dawn tam fal nalh bik? Eng nge a chhan ni thei ang? A chhan bulpuiah chuan Pathian thu, Deuteronomy 6:4-9 hmanga an inenkawlna hi niin a lang. Kum zabi pakhatna-ah khan Juda chhul chhuak zinga ropui ber pawl, sakhaw puithiam ni bawk Rabbi Akiva (AD 50) a awm a. A thih ni thlengin Rome miten an sawisa a, a ka aṭanga thu chhuak hnuhnung ber pawh Deuteronomy 6:4 hi a ni, an ti.

Rabbi Akiva leh Juda Puithiam dangten Juda naupang an zirtir danah kalphung (tradition) pakhat an nei a. Chu chu, an fate an zirtir laiin, “Ka fate u, kan in hi khuarel chhiatna – thlipuiin emaw, kang meiin emaw, lirnghingin emaw, tichhe ta se, eng nge i tlan chhuahpui hmasak ber ang?” tiin an zawt ṭhin a. Chuta chhanna dik chu - Pathian Lehkhabu “Tanakh” (Bible) tih hi a ni. An faten ngaihhlut tur dik an hriat a, chhanna dik an pek hma zawng an zirtir ngat ngat ṭhin. Bible-ah hian, chatuana nunna thu bakah, naupangten nun dik, tlo, ṭha leh ngelnghet te; ngaihhlut tur dik, taimak leh teirei peih inzirtirna te leh Pathian nung pakhat chauh a awm thu te a awm a. Hei hi Juda-ten an fate, ‘Ṭhahnemngai taka’ an zirtir ṭhin chu a ni.

Tin, Deut 6:7 a ‘ṭhahnemngai taka zirtir’ tih hi, a ṭawng bulah (Hebrai) chuan ‘v-shi-NAN-tam’ tih a ni a. A thu awmzia ngau ngauah chuan, “Eng lai pawha zirtir,” tihna a ni awm e. Amaherawhchu, chhui zautu ṭhenkhatten, a thu awmzia paw chhuak thei tura an hrilhfiah ṭhin danah chuan, “Rorelna lo thleng tur atana fate zirtir,” tih lam a kawk a ni awm e. Pathian rorelna a lo thleng ngei dawn a; Pathian hmaah kan inlan hunah, nu leh paten fate kan zirtir danah kan insawifiah a la ngai ang a, mahni chanchin ṭheuh kan la sawi dawn niin a lang. Chuvangin, thlarau lamah a ni emaw, tisa lamah pawh, kan fate an hlawhtlin theih nan, Pathian thu hmanga zirtir hi kan mawhphurhna a ni.

Kum 2005-a Noble prize Chemistry-a dawngtu, Aaron Ciechanover-a chuan, “Israel-in ram leilung hausakna kan neih chhun chu kan thluak hi a ni mai,” a ti a. Noble Prize tam tak an lak theihna chhan hi chu an taimakna leh thawhrimna, chhungkaw inenkawlna ṭha leh hnam nunphung ṭha tak hnuaia seilian an nih vang hi a ni.

2. Zirna – Nelson Mandela chuan, “Zirna hi khawvel tidanglam tura ralthuam chak leh ṭha ber a ni,” tiin a sawi a, a pawimawh hle a ni. Europe ramten khawvel an awp theihna hmanraw pawimawh ber pakhat chu Science leh Technology a thiamna sang tak an neih avanga industry lama hmasawnna nasa tak (Industrial Revolution) kha a ni a. America ropui nachhan pawh mi thiam tam tak an pem luh vang a ni. Africa ramte khuan leilung hausakna tam tak nei mahsela, zirna lamah an hnufual avangin an ram a changkang thei tak tak chuang lo a ni.

Mizorama ṭhalai kum 18-25 inkar college kal chin GER (Gross Enrollment Ratio) 2021-2022 chu 32.55% a ni a. India ram pumah GER hi 26.3% a ni. NEP 2020 chuan India ram GER chu kum 2035-ah chuan 50% vel a tihsan a nih theih nan target a siam a, hmabak erawh a la ko hle.

Mizoram bika khawtlang sualna tam ber rukruk, tualthah, pawngsual, ruihhlo (zu leh drugs) avanga buaina, kan khawtlang nun tihrehawmtu leh chhungkaw tam tak manganga siamtu leh sualna dangte pawh hi zirna nen thui tak a lo inthlun zawm a. Lehkhathiam chuan dan an pawisa a, khua leh tui ṭha an ni tlangpui a. High School leh a hnuai lam, school kal tluantling lo (dropout) zingah dan bawhchhiatna a nasa, BA chinah chuan jail tang an tlem pharh tawh a ni. High School leh Higher Secondary School dropout rate sang tak kan neih hi tihniam tura nasa taka ṭan lak a, zirna kan uar sauh sauh a ngai a ni.

Tun hnaia Mizoram Police-in an tihchhuah, “Analysis of Arrest by Mizoram Police (September 2023- December 2024)” in a tarlan, thla 15 kal ta chhunga dan bawhchhia an man mi 3210, mipa – 2803 (87.3%) leh hmeichhia – 407 (12.7%)) te educational qualification hian a tifiah lehzual awm e.


Heng zinga mi 2167 (67.5%) te hi thiamna nei lo (unskilled) an ni. School kal rual, kal si lo (out of school children) te hi school an kal a, thiamna an neih theihna tura nasa taka ṭan lak thar a ngai a ni.

3. Nu leh Pa pawimawhna: Kum 1995-a proxyvon a tam em em lai khan YMA-in survey a nei a. Hemi tuma zawhna pawimawh tak an zawh chu, “Khawtlang nun siam ṭhatna tura pawimawh i tih ber eng nge ni?” tih a ni a. Chhanna tam ber chu, “Nu leh pa ina awm tam, fate enkawl rual an nih laia thlahthlam loh,” tih a ni. Mizote hi kan chhuak tam em em a, pawl hrang hrang leh kohhranah kan inhmang a, vantlang makpa kan tam em em a ni. Fate enkawl rual an nih laia enkawl ṭhat loh hi a lo pawi hle mai.

Vaiho hian chhungkua an ngai pawimawh hle. Office/school chawlhah chhungkuain park leh hmun dang dangah an kal ṭhin a, an chhungkaw khawsak phak tawkin hun an hmang mai a. A harsa deuh pawh phulah ṭhuin, hlim takin, an neih ang ang eiin, hun an hmang mai ṭhin. NEET/SMATEE exam-ah pawh an fate hruaiin, chhun chawlhah pawh tiffin an lo pe a, an ngaihsak em em ṭhin a ni. College-a ka thawh laia hnam dang kan thawhpui fate, Mizorama Primary School aṭanga HSSLC/Graduate thlenga zirte pawh an puitling em em vek a, zu leh ruihhlo a buai sawi tur an vang khawp mai.

Nikum hmasa khan, England ramah Gillette company chuan ‘Pate Ni’ (Father’s Day) -ah zirchianna neiin, mipa naupangte hnenah, tu nge an ngaihsan ber leh entawn ber (role model) an zawt a. Mi lar leh thil tithei, ropui tak takte aiin naupang tam zawk chuan anmahni ‘pate’ ṭheuh kha an ngaisang ber a ni. Hmanlai Mizo lalte kha, an miziain an khuate nunphung a kaihruai nasa hle ṭhin. ‘Lal fiamthu duh khua’ chu a khuate pawhin fiamthu an duh a, ‘Lal taima khua’ chu an taima mai bawk. Hetiang chiah hian in chhung hotu ber ‘Pa’ nungchang, chezia, nun dan leh awm dan zawng zawng hi faten an lo thlirin, an entawn nasa ber a ni.

Chhungkaw hlim tak nih kan duh chuan, fate kum 18 an tlin hma chu inah awm tamin, enkawl ila. Fanau enkawl ngai rual nei kan nih chuan, an tel lova chhuah ṭulna titlem ila. Chhungkuaa kan inkhawm thei lo a nih chuan, nu emaw, pa emaw, pakhat zawk ina awm ngei tur a ni. Ruihhlo leh sualna hrang hrang, kan buaipui em emte hi tihreh kan duh tak tak chuan, fate enkawlin nu leh pa inah kan awm tam a ngai a ni.

Sam 127:3, “Ngai teh, fanaute hi Lalpa laka kan ro chan an ni a, Rila rah hi a lawmman min pek a ni.”

- JH Zoremthanga