Guest writer
NexGen
CHHUNGKAW NGAIHHLUT ZAWNG (FAMILY VALUES)
Chhungkua hi zirna hmun (institution) hmasa ber tih a ni fo va; nausen piang hlim aṭanga kum upa ber thlenga kan inzirna hmunpui, huam zau ber zinga mi a ni awm e. Nunphung ṭha leh ṭha lo te hi chhungkua aṭanga zir ṭan theih a nih avangin a pawimawh hle a ni. Chhungkaw nghet leh ṭha nei tur chuan a chhunga chengte kan pawimawh a; kalphung leh tihdan mumal tak a awm chuan, inpumkhatna nen, chhungkaw ropui tak, chhuan tam tak thlenga innghahna leh belh tlak a nih theih a ni. Chutiang bawkin, chhungkaw inrelbawlna mumal awm lohna chuan chhuan tam tak a daih lo ṭhin. Kan ramah ngei pawh hian, an thlahtute zingah mi taima leh a ngaihna hria an awm avanga an tu leh faten an hausakna an ro chun, chhuan eng emaw zat thleng pawha tlachhama awm lo tur an awm a. Amaherawhchu, chung zingah chuan, ṭhenkhat, mi mal nun uluk tawk loh vang emaw, chhungkaw inrelbawlna mumal awm tak loh vanga zuih ral ta mai hmuh tur an awm nual bawk a ni.
Chhungkaw din hmain ngaihhlut zawng (values) dik neih a pawimawh:
Chhungkaw hrang pahnih aṭanga lo chhuak, inkaihhruai dan, zia leh tihphung, ngaihhlut zawng leh duh zawng inang vek lo mi pahnih inkutsuihin, chhungkaw thar kan din ṭhin a. Hei vang hian, chhungkua atana kan va thlun zawm turte zia leh nunphung te, hriat nghal theih vek lo mahse, eng emaw chen kan inzir chian tawn a pawimawh hle. Pawn lama inhmel duhna ngawt hi inhriat chianna a ni lo a. Hemi kawngah hian hmanlai kan pi leh pute kha an fimkhurin, an ngaihtuahna pawh an seng thui ṭhin hle a; an thlahtute thlengin thui tak an inchhuisak ṭhin a nih kha. An lo tih ṭhin dante kha zawm vek chi ni lo mahse, vawiin thlenga kan zawm atana ṭha pawh a lo awm a ni.
Kan ram a lo changkang chho zel a, lehkhathiam leh thlir zau zawk an rawn pung zel a. Inneihna chungchangah pawh khawvel hmun hrang hrang tihdan hriain kan entawn nasa hle. Kan thlahtute an lo fimkhur ṭhinna tam tak palzam kan nei ta nual mai. Tunlai ṭhalai tam zawkten an ngaihsan leh an zui (follow), an entawn berte hi an pawn lam lan dan vang a ni fovin a hriat a. Mawi tak leh nawm hmel taka khawsa ṭhinte an thlir zui ngawih ngawih a; engtianga sum la lut nge an nih erawh an chhut zui lo mai ni lovin an tlawn zawk fo niin a lang. Ngaihhlut tur dik ngaihtuah lova nupui pasal thlang sual, kal zel ngaihna hre lo, hrehawm tuar mekte pawh an awm nualin a rinawm. Chhungkua kan din hma aṭangin mi mal anga kan ngaihhlut zawng (values) te thliar thiam a, chungte chu ṭhian kan kawmna leh nupui pasal kan inzawnna kawngah pawh kan hriat reng a pawimawh a ni.
Ngaihhlut zawng (values) leh a pawimawhna:
‘Value’ chu hlutna tih a ni mai a. Kan thil hmuh leh hriat theihte bakah, kan nuna kan thil dah pawimawh, thinlung taka kan hlut leh zah, kan nun kaihruai thei hial khawpa kan ngaih pawimawhte hi kan ngaihhlut thil (values) te chu an ni. Chhungkua leh unau zingah te, nupa karah pawh kan ngaihhlut zawng chu a inang vek kher lovang. Kan thil ngaihhlut hi kan pian leh seilen chhohna te, kan tawnhriat te, kan chenho leh nunhopui te, kan thil thlir leh hmuh tam ber te aṭangin a lo insiam a. Kan ngaihhlut thil tam zawk hi chu chhungkuaa hotu berten an ngaihhlut zawng a ni duh hle.
Miin a naupan laiin zirtirna leh kaihhruaina mumal a dawn loh chuan, amaha ngaihdan a neih hun a lo thlenin, a vela a thil hmuh duh leh ngainat zawngte chuan a rilru chu kaihruaiin, a ngaihdan nghet taka siamtu a lo ni mai ṭhin a. Heng avangte pawh hian, kan hmuh leh biak phak lohva fate thlah zalen hma lutuk hi a him ber em, tih hi ngaihtuah tham a ni awm e.
Mi thiamten mihring thluak an zir chiannaah pian hlim aṭanga kum 5 hun chhung pawimawhzia an sawi fo ṭhin. Kum 5 chhung hian naupang thluak 90% vel lai mai a insiam tawh a; hemi hun chhunga an thil zir leh hriatte a nghet bik tihte pawh an sawi ṭhin a. Kan thil chin ṭhan (habits) tam takte hi kan naupan lai aṭanga kan thluaka lo intuh nghet tawh, kan len deuh hnuah pawh awlsam taka kan tih zawm maite an ni ṭhin. Entirnan, ṭawngkam hawihhawm, ‘Ka lawm e’, ‘Khawngaih takin’, ‘Min ngaidam rawh’, tihte hi mi ṭhenkhat tan chuan a awlsam lem lova mahse, naupan laia kan inzirtir a, kan ṭhan hnan tlat chuan awlsam takin a tih theih mai zel a ni.
Hengte avang hian chhungkuaah, ngaihhlut leh ngaihhlut loh tur thilte mumal taka inkaihhruaina kan neih hi a pawimawh hle. Hnam changkang zawkte bawk hian an ngai pawimawh a. Khawvela ram hlim ber bera an thlan Finland, Denmark, Sweden etc. te khu, chhungkuaa ngaihhlut tur dik (values) leh ṭha, chhuan tam tak inhlan chhawng tawh ram an ni a; tun thlengin an khawtlang nunah a la lang a ni.
Keimahni aṭangin bul kan tan thei:
Chhungkua kan din tirh aṭangin, keimahni leh kan faten, nun kawnga kan ngaihhlut leh dah pawimawh turte kan sawiho hmasak hi a pawimawh hle a ni. Kan lo chawr chhuahna chhungkua leh min thlahtuten thil ṭha lo tih chingin, ngaihhlut tur dik lo an lo ngaihlu ṭhin tawh a nih pawhin, keimahni leh kan chhungkua aṭangin bul ṭha tak kan ṭan chho leh thei a ni. Chhungkaw kaihruaituten hma kan lak a, kan sawiho a pawimawh hmasa a ni.
Khawvelah hian ngaihhlut tur ṭha thil tam tak a awm a; thil hlutna kan teh dan a inan loh angin, thil ṭha kan tihte pawh a inang vek kher lovang. A hnuaia kan tarlan kawng palite hi inenfiahna atan hmangin, eng nge kan chhungkuain kan ngaihhlut tih te, chung thilte chu kan tan a ṭha ber em tih te leh eng kawngin nge inthlak danglam kan ngaih tihte lo ngaihtuah ila.
1. Tisa lamah (Physical values): Ni tin mamawh kan ngaihtuahnaah te, kan incheinaah te, kan intihhlimnaah te, kan hnathawhnaah te eng nge kan ngaihhlut tih kan ngaihtuah ngai em le? Kan ngaihhlut zawngte hi kan chhungkaw tan a ṭha reng em? Thil ṭha sawi reng siin, kan nun dan erawh chuan kan tu leh fate hnenah thil dang daih a lo sawi thei a ni.
Mahni mamawh tawk chauh lei ṭhin, thawh chhuah mila inchei, incheina aia ei tur ṭha ngai pawimawh, mahni hna ṭheuha thawhrimna leh taimakna ngaihlu mi kan ni em le? Kan fate leh kan thlah zelte tan entawn tur eng nge kan siamsak ṭhin ngaihtuah chungin ngaihhlut tur dik kan zir thar a pawimawh hle.
2. Mi dangte nen kan nunhona kawngah (Social values): Mi dangte nen nunhonaah, aia upa zah nachang hre lo te, tlawmngaihna lantir ngai lo te leh mi dang ngai pawimawh lo chhungkua chuan puibawmtu pawh an vai ṭhin. Kan ngaihhlut zawngte hi kan chhungkaw tan a ṭha reng em? Kohhran, khawtlang, hnathawhna leh chhungkuaa mi dangte nena inlaichinna kawngah ngaihhlut tur (values) ṭha leh dinna nghet (principles) chhungkua aṭangin kan inzirtir a pawimawh hle a ni.
3. Kan rilru ngaihtuahna leh sukthlek lamah (Emotional values): Chhungkaw ṭhenkhat, thinchhiat te, kut inthlak te, ṭawngkam thlah dah leh thil dang duhawm lo tak takte pawh ngaia nei an awm ṭhin. Mi thiamte chuan chhungkaw inkaihhruaina mumal lo, buai tak aṭanga lo ṭhang lian naupangte hian thinrim insum theih lohna (anger issues) an nei duh an lo ti a. Rilru hrisel tak, zaidamna leh mi dangte hriatthiamna nei mi kan nih theihna turin chhungkua aṭanga bul ṭan a ṭul tak zet a ni. Heng thil ṭhate hi kan ngaihhlut a, kan ngaih pawimawh tlat chuan kan tu leh fate pawhin an rawn ngai pawimawh ngei ang.
4. Thlarau lamah (Spiritual values): He leia kan nunna hi engtik hunah pawh tawp thei, kan duh thua kan pawh sei leh siam ṭhat ngawt theih a nih loh avangin ngaihhlut a ngai em em a. Chu aia pawimawh zawk erawh chu, chatuan nun atana inbuatsaihna hun ṭha kan neih chhun a ni, tih hi a ni. Kan tu leh fate hi an taksa mamawh leh zirna ṭha kan pek bakah an thlarau nun damna kan kawhhmuh em tih inzawt ila. Khawvel thil ngaihhlutna hian khawvelah mi ropui takah min siam thei mahse, nun hahdamna famkim min pe thei lo. Kan fate hi, “Lalpa thununna leh zilhnaa enkawl tur,” kan nih angin, Pathian thutaka kaihruai a, Lal Isua hnena hruai thlen hi kan thil ngaihhlut ber a nih a pawimawh hle.
Kan sawi tak, kawng palite bakah hian thil dang ngaih pawimawh leh hlut tur pawh a awm ṭeuh awm e. Tun atan chuan, kan chhungkua hian ṭawngkaa sawi kher lovin eng thil nge kan lo ngaihhlut? Min thlahtute hnen aṭangin ngaihhlut tur ṭha lo eng nge kan chhawm a, a ṭha eng nge kan lo thlauh thlak tawh? Kan chhungkua hian engte nge kan ngaihhlut tur atan kan thlan ve ang? tihte inzawt ila. Tuna kan dinhmun chu eng pawh nise, keimahni aṭangin bul kan ṭan thar leh thei tih hre chungin, huaisen takin ngaihhlut tur dik ngaihlu turin ṭan i la thar leh ang u.
- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali