PATHIAN NGE PU GOOGLE-A?

Ka u-in, thil eng eng emaw a sawi karah, “Pathian nge Pu Google-a?” a tih chuan kil khata mut chhuak taka ka lo ṭhu chu min tiharh zawk a. A thil sawi chu thu ril leh ropui tak pawh a ni lo va; thil nih phung a sawi ve mai a ni a. Amaherawhchu, eng vang nge ka hre chiah lo va, chu thu chuan ka ngaihtuahna a tikal thui em em a, ka thinlung a tina tlat mai a. “A ho mang e aw!” in lo ti pawh a ni mai thei a; mahse, kan hun tawn mek nen chhut hian, zawhna chhan ngai tak chu a ni lawi si a ni.

Tunlai chhanah tumah hian mawl nih kan duh tawh lo va, kan kuta kan hum, kan phone hmang hian thil engkim deuh thaw kan hre zung zung thei tawh a. Smartphone hi khawl thluak nei a ni satliah mai lo va; kan naupan deuh laia computer lo chhuak, kan hotuten khawl thluak nei leh engkim tithei an tih ai khan, a thil tih theih hi a let eng emaw zatin a nasa tawh zawk daih a. Eng pawh hi zawt ila, a rang a rangin, chhiar sen loh chhanna min hlui nghal a. Chung chhanna min pek apiang chu, zir chianna pawh awm leh tawh chuang si lo hian, Political party ṭan lam nei ang mai hian, a dik a dawk pawh thlu lovin, kan awih mai zel a ni.

Han indem viau hleih theih a nih lohna lai a awm ve tho bawk a. Rilru mang leh hmanhmawh karah chuan, rawn theih hmasak ber han rawn mai kha thil tih awm lo a nihna pawh a awm bik lo va. Artificial Intelligence khawvela kan awm hnu phei hi chuan, thiam lo bik a awm theih tak tak tawh lo va; doctorate degree kan hum fer fur a ni ber tawh a ni. Mihring thiamna hian hlutna a hloh tial tial ang a, lehkha thiam tura thawhrimna pawh hian awmzia a nei lo tial tial ang tih hi thil hlauhawm tak a ni ta reng mai.

Tlangval zei an sawi pakhat pawh khan, nula pakhat hnenah, “I hming Google-i a ni mial lo maw?” a ti a. Nula chuan, “Ni lo e, engati nge min zawh?” tiin a zawt let a. Chu tlangval chuan, “Ka mamawh leh ka zawn zawng zawng hi nangmahah hian a awm kim vek a,” a ti e, an ti. Pu Google-a hi thil zawn leh mamawh zawng zawng hmuh theihna kawng awm chhun nia ngaihna hi tunlai ṭhangtharte zingah a len tawhzia he fiamthu hian a tichiang viau awm e.

Amah Pu Google-a hrim hrim hrilhfiahna pawh hi beng tivarah han sawi lang ve ta ila. Google tih thumal hi Mathematic thumal Googol tih aṭanga lak chhuah a ni a. Chu chu nambar tam em em mai, 1 (one/pakhat) a hnunga 0 (zero/bial) hlir za intlar chhunzawm sawina a ni a. Chu miin a entir chu, Google hian thil hrang hrang nihna, internet kal tlanga hmuh awlsam theihna tur kawng zau takin a hawng tihna tluk a ni thei ang. Chutiang tur renga din leh siam ta na na na chu, khawvel thlirna aṭang chuan, a chhuanawm a, rin tlak a nih loh theih lohna lai pawh a awm ve ngei ang le!

Tleirawl camp pakhatah pawh, “Artificial Intelligence awm hnu hian ṭawngṭai zel a la ngai em ni?” tia zawt pawl an awm tawh a. Kan ngaihtuah phak lovah hian engkim hi saruak leh inhawng sa nia ngaihna lian tak a lo awm nasa tawh hle a lo ni. Mihring finna leh thiamna hian a vawrtawp a thleng tawh ni-a ngai pawl pawh awm mahsela an mawh lo vang.

Tunlai chhanah, Pathian hnena ṭawngṭai a, zawhna siam aiin, kawng awm sa, Pu Google-a zawh mai hi thil awl tak leh zawng chhang theih tak a ni a; a pawina em em awm lo emaw ti pawh a awm theih awm e. Amaherawhchu, a pawizia hi hre fuh ila a nihlawh thlak ngawt ang. Eng emaw hlekah Pu Google-a kan ti zel hi, thlamuanpui aiin kan chiaipui zawk zaw mah lo maw? Thlamuanpui ṭhin ni ila chuan zawh fo pawh thil tih awm lo a nih hauh lo va. Kan zawh ber hian kan mamawh ang min pek tling tlak theih miau loh avangin, buaina chhumpui tizing zualtu mai a chang fo ṭhin.

Tleirawl pakhatin, “Ka lo piang ve ringawt hi Pathianin min siam sual em ni? Hlutna neiin ka inhre lo va, mi dang pawhin hnawksak min tiin ka hria,” tiin zawhna min zawt a. Keimah kaltlanga Pathian hnen aṭanga chhanna beiseia zawhna zawh nachang a hria kha a lawmawm hlein ka hria a. Zawh tur dik tak (Pathian) hnena zawhna zawh hi mi fingte awm dan a ni phawt a. Zawhna chhanna (Pathian chhanna) nghah chhuah phei chu mi fing takte awm dan a ni leh zual.

Kan chhungkaw thil tih reng renga Pathian kut hnu lo lan dan, ka nu min hrilh rilru a lo lang vawng vawng a awm a. Kan thil tih tur reng rengah Pathian rawn lovin engmah tih loh tur; thil lian thamah phei chuan Pathianin kan chhungkua min chhanna chu ruah a surtir ṭhin, a ti a. February ni 18, 2005, kan inneih ni khan, chawhma dar 11 thleng, nasa em emin ruah a sur a; a hnu-ah erawh khua a ṭha chhunzawm hlauh thung a. Coimbatore, Ganga Hospital-a ka kawng an zai dawnin, khaw lum lutuk avangin Pathian hnenah kan ṭawngṭai a, ruah a rawn sur a. Trivandrum-a kan fapa damlo kan awmpui laiin, khaw lum lutuk avangin kan mangang a, kan ṭawngṭaina Pathianin a chhang a, kar tluan deuh thawin ruah a rawn sur bawk a. Kan fa tlum ber damlohna avanga Kolkata kan pan ṭumin, Pathianin kan ṭawngṭaina chhangin, ruah sur ngai miah loh thlaah ruah a rawn surtir a. Tun hnaia Kolkata kan zinnaah pawh, eng emaw kan rilru kaptu a awm avangin Pathian hnenah kan thil tih tum hi min hriatpui a ni tih hriat nan ruah sur kan dil, chawp leh chilh tak meuhin min rawn chhang a. Ngun taka ka ngaihtuah hian, heng thil zawng zawngte hi Pu Google-a hian a la ti ve thei ngai lo va, a tithei ngai dawn bawk lo tih hi ka chiang a. Kan Pathian zawk belh mai hi a finthlak a, a fuh deuh deuh zel dawn a lo ni.

Kan thil hriat duh leh kan buaina chin fel nana Pu Google-a kan hmang nasa ta lutuk hian kan rilru sukthlek a ti chiai a. Damlo hlek ila, Pu Google-a’n engtin nge a sawi kan ti zel tawh a. A hnai zawk Chhandamtu (Pathian) kan rawn hman meuh tawh lo chu a ni ber a. Mizoten kan thil tih kawng tinrenga kan biak ṭhin, kan Pathian hi kan tikhawhar ta lutuk deuh lo maw? Min chhang tura hnai reng biak mai hi a harsat loh tehlul nen hian! Rawngbawltu rual kal khawm zingah pawh Pathian hming lam aiin Pu Google-a hming sawi rik a tam ta lutuk hi a thik awmin, ringtu tan chuan a tlawm thlak a ni tihte hi kan ngaihtuah thlen a ngai khawp mai.

February ni 1, 2006 khan ka inzai zo chu wheelchair-a nawr ngaiin ka awm a. Chennai Airport aṭanga Aizawl lam pan tur kan ni a, min puitu tur ka neih chhun chu ka nupui raipuar ṭeuh tawh chu a ni mai a. Zing lamah Airport-a hnathawkho an nawrh tur thu leh thlawhna thlawh dan pawh nasa taka a nghawng theih dan tur chanchinbu leh chanchin tharah an sawi kan hre sa tawh a. “Bei nge sei run dung,” ti chungin Chennai Airport lam chu kan han pan phei ve rawih a. Jet Airways lar vang lai tak kha a ni nghe nghe a. Kan chhuah hmain ṭawngṭaiin Pathian kan rawn a, kan hriat lawk ang ngeiin thlawhna thlawk chhuak tur chu ‘Cancel’ a nih thu an rawn tar chhuak ta sap sap a. Mak deuh mai hian kan chuanna tur chauh chu ‘Delay’ a la inti va mai a. Ka nupui pawh a zam hle tih a hmelah a hriat theih a. Airport-a thlawhna nghak tam zawk chu an inpu haw sup sup tawh a. “Kan ṭawngṭai tawh a, Pathian kutah tlu lut phawt ang,” kan ti a.

Kan nu chuan thlawhnaa thawkte hnenah chanchin a va zawt chiang a, lo nghak lawk turin an lo hrilh a. Minute 45 vel kan nghah leh hnu chuan thlawhnaa lut tura kohna ri kan hre ta tlat mai! Patling, mahni pawh insaseng ṭha thei lova ṭhu reng tan chuan a lawmawm tak zet a ni. Kolkata Airport kan ṭum a, trolley zawng zawng an dah bo vek karah kan nupa hman tur chauh toilet-a a lo awm dante sawi zel a va chakawm em! Pathian nge Pu Google-a i biak rawn ṭhin lo inzawt ve tawh mai rawh le.

- Lalnunsiama Khalthang