DIGITAL KHAWVELA NAUPANG ENKAWL

Digital technology chungchangah  eng rilru nge kan put?

Digital lama hmasawnna hi khawvel hmasawnnain a ken tel a ni a. Pawisa kan sawi ṭhin ang thovin, amah ngawtin sual a ni lova. A hmanna tur dik taka hmang tan chuan thil ṭha leh ṭangkai tak, mihringte hnathawhnaa min puitu (tool) ṭha tak a ni. Chutiang ni lova, nawmsip bawl nan, Pathian thu zawm loh nan leh mahni leh chhungkaw hmasawnna dal khawpa kan hman erawh chuan thil ṭha lo tak, kan nun tichhe theitu, sual tihna hmanrua a ni thung.

Tuna naupang enkawl mekte hian, kan fate hi digital mi leh sa (native) an ni a, keini an nu leh pate erawh hi chuan hmang thiam ve tho mah ila, mikhual taka hmangtu (migrants) kan ni tih kan hriat hmasak a pawimawh. Chuvangin, kan fate hian keini aiin thil an hre chak a, kan inzir loh phei chuan awlsam takin min bum thei a ni tih hriat a ṭha. Tin, naupang enkawltute hian, a kip a kawiin an khawvel hi hre lo mah ila, eng emaw chen chu, kan fate khawvel hriatthiampui tur leh kaihruai thei turin, digital lama hmasawnna hi zir chian a, bih chian kan mamawh hle a ni.

Pathian thu leh rinna nen a inkalh em?

Fanau enkawlna kawnga Pathianin thu min pek chiang tak chu, “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a upat hunah pawhin a thlah lo vang,” (Thufingte 22:6) tih a ni a. He thupek chungchangah hian pawm dan hrang hrang a awm thei ang a. Tihlawhtling tur a thil pawimawh pathumte han tarlang ila –

1. A kalna tur kawng hriat

2. A kal tur naupang hriat chian/zir chian

3. A kal ngei theihna tura zirtir, thunun leh a tihdan hriat

Naupangte eng kawng nge zawhpui tur?

Nu leh paten kan fate puitlin huna an thawh tur/ thiam tur/ nih tur kan ngaihtuah fo va. Chutah chuan eizawnna (profession) chi hrang hrang rilruah a lo lut nghal fo ṭhin.

‘A kalna awm kawng’ tih hian eizawnna leh khawvel thila hlawhtlinna chauh a kawk lo va. Mi danglam tak leh a bik taka Pathianin a siam dan awm sa (theihna, thiamna leh nihphungte) chu eng ang zawngin nge Pathian ropui nan leh mi dang tan malsawmna ni tura a hman chhuah theih ang tih ngaihtuah chungin, keini nu leh paten kan chawi len a, an theihna kan peipunsak a pawimawh hle.

Lal Isua chuan, “Kei hi kawng leh thutak leh nunna ka ni,” a ti a. Keimahni leh kan faten kan zawh ngei tur kawng dik chu Isua Krista a ni. Chu kawng, Krista hnung zuina leh a nun zia (character) zirna kawng kan zawhpui loh chuan, eng anga hlawhtling pawh ni se, Krista an neih si loh chuan, dam chhung bak a daih dawn lo a ni. Chutih rualin, mihring hi mahni thawh rah seng tur leh thil ṭha, hna ṭha thawk tura siam kan nih avangin, kan mi zia leh theih zawng mila kan thawh tur erawh kan dap a ngai a. Chumi tur chuan, naupangin thiamna leh finna a neih theihna tura zirna ṭha pek hi nu leh pate mawhphurhna sang tak a ni tih erawh kan pawm tlang awm e.

Digital hmasawnna - nu leh pa tan harsatna siamtu

Naupan tet aṭangin, kan pianpui mizia bakah, nungchang, chetzia leh rilru puthmang te kan boruak tawn ang zelin a insiam chho a. Naupang tet lai (kum 5 hma lam) hi siam hun lai tak, an rilru ṭhan chak ber lai leh zirtir ngaih ber lai a ni. Mihring hi kum 5 kan tlinin kan thluak hi puitling thluak 90% tiat a ni tawh tih hi zir mite hmuh dan a ni. Hemi huna kan thil zir pawimawh tak takte chu ṭawng thiamna (language skills), thil ngaihtuah theihna leh harsatna chin fel theihna (cognitive skills), mi dang nena nun ho thiamna leh a tawk tea thinlung lama thil dawnsawn theihna (social & emotional skills) te an ni. He hun ṭha hi naupang enkawltute chuan hman ṭanglai dan kan dap a ngai nasa hle a. Digital khawvela kan fate an lo pian hian, an rilru leh thinlung min chuhpuitu kan nei nghal a ni tiin a sawi theih ang.

Technology hmanga tih theihte a ṭha lo vek em ni?

Video games leh social media chu sawi loh cartoon/animation an en ṭhinte thleng hian kan thlirpui a, a ṭhat leh him dan kan en fo a pawimawh. Hmanlai pawhin cartoon-te chu kan en ve tho a lawm, tiin kan inthlamuan a ni mai thei. Mahse, tunlai hi chuan, sumdawn nan mi tam takin an hman tel avangin, a tam zawk hi chu mi thiam rualin, theihtawpin naupang rilru hip leh mit la thei tur berin an duang tih kan hriat tel a ṭha hle. Tunlaia cartoon/animation, youtube videos (shorts leh tiktok te) leh screen a an thil enho hi chik taka en chuan addiction (ngawlveina) siam thei thil tam tak a inphum tih kan hre thei a ni. Chungte chu, hun rei lo te chhunga a milem lan dan inthlak reng (rapid screen change) te, rawng eng tak tak hman te (bright colours) hi a ni. Hengte hian thluaka nuam tihna signal petu dopamine (drug leh ruihhlo ngaihna thlentu) tam tak tichhuakin, a dang mamawh belh zelna leh a lova awm theih lohna (addiction) a thlen thei a ni.

Screen ngawlveina (addiction) piah lamah naupang nun zir mekte hian an thil hmuh leh hriatte aṭang hian ṭawngkam, chetzia leh thil chin ṭha lo tam tak an zir fo ṭhin a. Ngaihhlut tur dik inzirtir a ṭul hun lai taka a dik lo zawk zirtir thei, digital technology hmanga khawvel tukverha kan fate kan dahtir fo chuan, siam ṭhat leh har khawpin an nunah a bet thei a ni.

Naupangte kawng dik zawhtir turin nu leh paten kawng dik kan hriat hmasak a pawimawh a. Hriatna mai a tawk lova, kan faten chu kawng chu an rawn zawh ve theih nan kawng dik kan zawh a ngai a ni. “Mitdelin mitdel vêk a hruai chuan khuarkhurumah an tla dûn ang,” (Matthaia 15 : 14) ) tia Lal Isua’n a sawi angin, kan fate khawvel hmachhawn mekah hruaitu mitdel ni lovin, fiah taka hmutu nih i tum zel ang u

Naupang zir chianna daltu

Pathianin mihring min siam dan hi a makin a ropui hle a. Kan pianpui zia inang lo tak tak te, thil dawnsawn leh pawm dan inang lo tak tak te hi a zira zir tham a ni a. Hei hian inlaichinna leh thawh hona te thui tak a nghawng avangin mi thiamte pawhin nasa takin an lo zir tawh ṭhin a ni.

Digital technology leh screen (TV/phone/computer) te hian kan fate kan zirchianna tur hun min lak pensak mai bakah, zir thei lovin min siam a ni. Mihring mizia leh nihphung kan hriatna tlangpui chu harsatna leh chona kan hmachhawn dan te, kan thil tawn hrang hrang a zira kan hmel put hmang leh awm dan aṭang te, kan inbiak leh inkawmna aṭang tein a ni. Kan fate screen hmaa muk tak leh tlei taka an awm hian khawvel tak tak an hmachhawn lova, anmahni awm tlei rengtu bulah chuan an mizia, chetzia, ngaihtuahna, an chakna leh chak lohnate pho lanin a awm tlem a. An thil tawn mekte hmanga zirtirna inpek hun remchang (teachable moments) leh rilru inpawh taka inkawmna hun kan neihpui theihna tur technology hian a dal bawk avangin, fate zir chianna kawnga nu leh pa daltu lian tak a ni.

Zirtirna leh thununna pek kawnga harsatna siamtu

Zirna (training) -in a ken tel tlat chu thununna a ni a. Thununna reng reng a hun laiin nuamin a lang ngai lova, hrehawmin a lang zawk ṭhin (Hebrai 12:11). Thil nuam tak a nih loh nak a laiin, thununna kawnga harsatna siam belh turin, hiptu leh daltu dang an ban phak leka a lo awm ve lehzel avang hian, naupang thunun harsa tam tak an lo chhuah phah fo tih kan hria. Digital ngawlveina hian luhlulna leh thu awih lohna te, mahni inthunun theih lohna te, hrehawm tuar theih lohna te, thil tawn mila insiamrem theih lohna te, rilru leh thinlung lama hriatthiamna kawnga chak lohna te naupangah a siam nasa a ni. Zirtir leh thunun tura naupang laka kan mawhphurhna hlen turin, thil ho te anga lang, zawm awlsam zawk aṭanga bul kan ṭan a ngai a. Naupang pawh hlum ang maia nem an nih laia thununna awmzia hria a, thununna ngaina tura kan hruai a pawimawh hle a ni.

Internet leh digital khawvelah ringtu nu leh pate kan mawhphurhna a dan chuang loh avangin, kan fate khawvel hipna aṭang theitawp chhuaha kan ven a ṭul a. Khawvel inher danglam zel avangin tun chhuan leh chhuan thar te hnathawh dan pawh hi a danglam chho ve zel a ni tih erawh hria ila. Chuvangin, thil hrethiam leh zirtir theih rual an nih chuan, kan ram hmasawnna tura thil pawimawh leh ṭangkai tak “technology lama hmasawnna” thlentu ni turin kan kaihhruai a ṭul hle. Technology ṭhatna hmang chhuak tura thiamna leh theihna nei (digitally literate), ṭangkai zawka hmangtu an nih theihna turin, mi thiam, anmahni kaihruai theitu tur zawnpui ila. Kan fate hi technology chhiatpuitu ni lova a ṭhatna hmang chhuaktu ni tura kan buatsaih theih nan, ṭawngṭaina nen Pathian hnenah finna i dil zel ang u.

- Dr Mary Lalengkimi