CHHUNGKAW TIN HMASAWNNA - RAM HMASAWNNA ṬOBUL

Kan ramah hian hmasawnna tluantling a lo thlen ve hun tur nghakhlel taka thlir mi tam tak kan awm a; ram intodelh leh hmasawn kan lo nih theih dan turah erawh ngaihdan hrang hrang a awm ṭhin. Mi tam tak chuan ram hmasawnna atan hian tih ve theih nei lo nia inngaiin, sawrkar chauhvin a tih theih emaw ti an awm ṭhin. He thuziakah hian, kan ramin hma a lo sawn ve theih nana kan tih ve theih, kan chhungkua ṭheuhvah hmasawnna a thlen theih dan tur sawi in tum teh ang.

Ram hmasawnna tehna pawimawh ber zinga mi chu GDP (Gross Domestic Product) a ni a; chhungkaw tin thawh chhuah zat tehna a ni mai awm e. Hemi awmzia chu, chhungkaw tin hian hma kan sawn a, mahni mamawh emaw, a aia tam emaw kan thawh chhuah ṭheuh chuan, kan ram GDP/GDSP chu a lo sang ang a. Ram pum thawh chhuah a lo tam ang a, ram hmasawn kan lo ni mai dawn a ni.

Chhungkaw tinin hma kan sawn theih dan tur ṭhenkhatte chu:

1. Pathian ṭih chhungkaw din: Thil zawng zawng bul hi Pathian a nih avangin chhungkaw hlawhtling, malsawmna dik tak dawng chhungkua kan din theihna tur bulpui chu Pathian ṭihna a ni. Pathian ṭih tih hi hlauh avanga Pathian hlat ni lovin, Pathian tel lova awm theih lohna, Pathian mamawh ngawih ngawihna, a thu anga awm duhna a ni. Pathian ṭih mi chuan dikna tak tak a ngaina ṭhin a, biak ina a awm dan leh hnathawhna hmuna a awm dan a inang reng ṭhin. Pathian chu thil engkim awm lo ata awmtir theitu, mite chawi kang a, hnuk hniam theitu a nih avangin, hmasawn duh chhungkua chuan Pathian a bel ngei tur a ni. Chuvangin, Pathian ṭihna hi kan bul ṭanna tur pawimawh ber a ni.

2. Kum 10 chhunga chhungkua din chhuah tum: Chhungkaw hlawhtling leh ding chhuak kan tih hi a inang vek kher lovang. Mi dang ṭanpuina ngai lova ei leh bar thawk chhuak, mahni chenna tur in nei, mi dangte ṭanpui ve thei dinhmun a ding hi chhungkaw ding chhuak ti ta mai ila a ṭha awm e. Tun aṭanga kum 10 chhunga kan chhungkuain hma kan sawn theih dan tur chu, ‘Chhungkaw hmathlir’ (Vision) neih hi a ni. Chu chu chhungkuaa sawi hovin, ziaka dahin, ṭawngṭainaa hlan a ṭha em em a ni.

Ṭhang khat lian, kum 10 chhung hi a pawimawh hle mai a, hemi hun chhung hian chhungkaw dinhmun a inthlak hman vek a ni. Rei lo tea hmasawn te, changkan te hi duh ṭhin mah ila, a theih kher loh chang a awm bakah, kan tan a ṭha vek kher lo va. Chuvangin, hmathlir thui tak nei chungin, ni tin chumi lam pan chuan kan thawk tur a ni. Kum 10 chhungin vawiina dinhmun ṭha tak hi a lo ṭha reng lo thei a, dinhmun chhe bera ding pawh a lo inher danglam daih thei. Chuvangin, hmathlir ṭha neih hi a pawimawh hle a ni.

3. Chhungkaw taima leh thawkrim nih: Myles Munroe chuan, “Hna pahnih tal i thawk tur a ni. Chhunah mi dang tan i thawk a nih pawhin tlai dar 6 hnuah chuan nangma hna i thawk ve tur a ni,” a ti. Ram changkangte hian hna an lo thawk nasa em em ṭhin a, kan ram hi kan inen fiah a ngai hle. Kan ramah chuan hna kan neih chuan kan duh tawk viau a, kan thla a muang mai ṭhin.

Hna pahnihna atan hian thil chi hrang hrang, huan siam, ran vulh, themthiam thil, computer leh internet kaltlanga hnathawh, inhlawh, lei laih bakah thiam thil leh lehkha zir etc. te pawh a ni thei ang. Tin, kan hnate rei zawk thawh a, hlawh tam zawk lak te, firm leh company din te pawh a huam tel bawk ang.

Darkar 7- 8 lek hnathawh hi kan duh tawk vek mai chuan kan ram hi a changkang har viau ang tih a hlauhawm a ni. Taihmak rah hi a lang nghal mai leh lo va; mahse, kum tam a lo vei chuan, chhungkaw dinhmun a dang dawrh thei a ni. TV-a serial en emaw, ṭhian kawm emaw, social media hman nan hun kan nei ngah viau anih chuan kan inenfiah a hun hle tihna a ni. Tin, taihmak piah lamah finna leh remhriatna a pawimawh hle. Rem hre taka hun kan hman chuan, kan chhungkaw dinhmun hi hun rei lo teah, kum 10 aia hmaah pawh, a danglam thei a ni.

4. Chhungkaw tinin thawh chhuah neih: Nobel Prize dawngtu, Muhammad Yunus, Bangladesh-a mi rethei chawikanna kawnga nasa taka hma latu, tuna Bangladesh Interim sawrkara hotu ber chuan, “Chhungkaw tinin chuktuah huan neih vek tur a ni,” a ti a. Hei hi intodelhna kawnga chhungkaw harsa tak takte ṭanpuina turin a ti a ni.

Tunlaiin chawhmeh man a to em em a, kan ei khawp kan thar chhuah theih ṭheuh chuan sum tam tak kan hum thei dawn a ni. Chhungkaw tin hian, kan tuipui leh thiam zawng ang zelin, kan in leh a vel leh ram kan neihah te hian, leilung hausakna (resource) peipung turin ṭan la ṭheuh ila. Taima taka hmalakna hian chhungkaw dinhmun nasa takin a chawi kang thei a ni. A thlawna sem dawn tuma nghah hi sim ila, keimahni kut kawih ngeia eizawn hi a theih a ni tih i hre thar ang u.

5. Thiamna leh zirna ngaihpawimawh: Chhungkaw hlawhtling ni tura pawimawh em em chu zirna leh thiamna hi a ni. Tunah hian kan thingtlang lo neih pangngai ringawt chuan ram ropui min thlen thei lo tih a lang reng tawh a; chuvangin, hlawhtling taka lo leh huan enkawl tur chuan agriculture thiamna kan mamawh a ni. Israel ram, Mizoram tiat lek pawhin thiamna hmangin, an ramah ei sen loh thlai leh thei an thar thei tlat. Korea ramah chuan, industry-ah hma an sawn theih nan, chuta an chhawr theih tur thiamna nasa takin an inzirtir ṭhin. Chutiang bawkin, China-ah pawh, an mamawh tur ang hna thawk thei turin an inzirtir ṭhin a ni.

Kan ram hian mi thiam, hna zawng a, office-a ṭhu ringawt tur ni lo, hna tam zawk siam tura thiamna tak tak nei a mamawh em em a. Chuvangin, naupang leh ṭhalai zawkte hi, zirna ṭha leh an kalna tur dik tak kan kawhhmuh a ngai takzet. Nu leh pate pawhin, kan faten an theihtawpa sang an thlen theih nan, an zir zawm zel kan phalsak tur a ni. Zirna atana ṭha leh zung hman ṭang ṭang hi, a rei hnuah, a ṭhain, a hlawk em em a ni.

6. Sualna laka chhungkaw venhim: Chhungkaw hlawhtling leh ding chhuak nih ve tumin eng ang pawhin ṭan la ṭhin mah ila, kan chhungkuaah sualnain bu a khuar tlat chuan, ei chhetu leh ei raltu nen chuan hmasawn a harsa em em a ni. Chuvangin, kan fate, an naupan lai aṭanga kan ven him tlat a, chhungkaw ban, chhungkaw tungdingtu ni tura kan fuih a, kan enkawl a pawimawh tak zet a ni.

Kan fate hlimna tura kan ngaih, mobile phone leh an ṭhian kawmte hi uluk taka kan enpui loh chuan, anmahni hruai sualtu an ni thei. Setana hian chhungkaw tihchhiat hi a tum ber a nih avangin nupa inngeih lohnate hi a tam em em a, inṭhenna a thlen phei chuan hmasawn tumin awmzia a nei tam tawh ṭhin lo a ni. Kan chhungkaw venhim hna hi ṭhenawmpa emaw, sawrkar emaw, kohhran meuh pawhin, eng lai pawhin min thawhsak thei lo va. Keimahni ngei hi sualna laka kan chhungkua venghim tura mawhphurtu kan ni tih i hria ang u.

7. Mi chhungkua nih a ngai lo: Fiamthua an sawi ṭhin, “Hmasawn tur chuan mi chhungkua nih a ngai,” an tih te, “Mi fate nih a ngai,” an tih te hi a dik lo va. “Keimahni chhungkua ngei, kan fate nen ngei hian hma kan sawn thei a ni,” tih hi i hria ang u. Pathian hian mi tu mah thlei bik a nei lo va, Amah ring chung a, hmasawn tura ke kan pen phawt chuan kan hlawhtling thei a ni.

Kan chhungkaw hmasawnna tur hi suangtuah (dream) ṭhin ila, hmathlir nei ila, mi fate pawhin an theih chu kan thei ve ang tih ring tlat ila. Tum ruhna, taihmakna, remhriatna nen kan thawh ṭang ṭang chuan chhungkaw hlawhtling kan ni ve thei a ni. John Haggai-a chuan, “Pathian tan thil ropui tak, Pathian tel lova hlawhtling thei lo tur tih tum ang che,” a lo ti a. Chhungkaw hlawhtling nih hi, mihring lamah chuan kan beisei phak ve loh tur niin ngai mah ila, Pathian ring chung chuan a theih a ni tih hi kan hriat a pawimawh hle.

A tawp berah chuan, Mizote hi Pathian hretu leh Pathian hriat, Chanchin Ṭha hril darh hna thawk tur hnam kan ni tih hria ila. Chumi tur chuan, kan chhungkua ṭheuhvah theihtawpin ṭan la ila. Mi dang sawisel leh thlir mai mai lovin, kan hun neihte hmang ṭhain, mahni chhungkaw tan ngei chakai khawrh ila. Chutianga chhungkaw tinin kan tih chuan, tam takin hma kan sawn ang a. Chhungkaw tam zawkin hma kan sawn chuan, ram hmasawn kan lo ni mai dawn a ni. Chumi hunah chuan, ‘Tlang chunga khaw awm’ kan ni ang a, keimahni avangin Pathian chawimawiin a awm thei dawn a ni.

- Dr Vanlalsiama Chhangte