Guest writer
NexGen
CHHANGCHHE LIFE
“Anu, anu, anu,” tia sava note rilṭam thawm ang mai a, kil tin aṭanga rawn ri neuh neuh chu eng dang ni lovin, ka fate min kohna thawm a ni a. Fapa pathum neih meuh chuan chhangchhenu dik tak ka lo ni ve ta reng mai. Chu nihna chu, khawvel thlirna aṭang chuan, nihna zahawm tak ni lo mahse, Pathianin fanau malsawmna hlu tak min pek vang chauhva nei ka nih avangin ka ngaihlu hle a ni. Fa neih leh neih lovah thu kan neih lohzia leh pum chhunga an lo insiam dante Pathian thu thu a nihzia ka hriat avangin, nau lo piang chhuak tawh phawt chu zah taka lo dawnsawn a, hmangaihna lo pek mai chu kan mawhphurhna a ni tih ka chiang hle a ni.
Chhangchhiat hun hi mi tam tak tan hun hlimawm leh chhinchhiah tlak a nih rualin, tam tak tan hun hrehawm leh ninawm, kal pelh thuai thuai chakawm tak a ni thei bawk. Mahse, a kal pel tawhten, “Heng hun hi in la ngai dawn lutuk,” tia kan chhangchhiat zual laia an lo sawi ṭhin kha a dikna chen a lo awm a. Naupangte leh nausente hian chhungkua min lo ti chhungkua hle a. Puitling hlir awm khawmnaa boruak muk tak turte kha, naupang leh nausen an awm chuan sawi tur leh nuihna tur pawh a lo tam a. Chutih rualin, ṭahna leh manganna tur lah a tam bawk a ni.
Nuten nau kan pawm hian, hmangaihna avangin thil tam tak kan tuar a. Kan tih ṭhin tih rem tawh lo te, kan thiam ngai loh thiam ṭul te leh kan kova tla ngai lo mawhphurhna hlen ngai te a tam em em a. Chuvangin, pian pun lama kan infuih mek lai hian, nau pawmtu nute ngaihsak leh an dinhmun hriatpui pawh a ṭul tel hle a ni. “Naupang enkawl seilian turin a khawnawt a ṭan a ngai,” an tih ṭhin ang khan, naupang ṭha nei turin nu ṭha a awm a ngai a, nu ṭha awm turin a chenna boruak (environment) ṭha a ngai bawk a ni.
Pathianin min pek fanau ro chante hi, nu leh pate hringnun delh rittu, nupa leh chhungkaw kara harsatna thlentu leh thlarau nun thlenga min pawt hniamtu a ni letling thei a. Chuvangin, heng hun kaltlang ve mekte tan ṭangkaina a awm takin tiin, inthlahrung takin, kan tawnhriat leh ṭangkaipui tawhte ka han tarlang ve dawn a ni.
A hmasa berin, kan fate kan zirtir leh enkawl theih hun chhung hi a rei lo a ni tih kan hriat tlan a pawimawh. Kum 85 thleng dam turah lo inngai ta ila, kan kut liau liauva an awm chhung, kum 18 chhung hi kan nun pum aṭanga chhutin, zaa sawmhnih pakhat (21%) vel chauh a ni. Chhangchhiat hun hi a rei lo va, an nakin hun tur nasa takin a hril thei thung a; chuvangin, he hun hi hun rangkachak a ni a, kan ngaihhlut a ṭul hle a ni.
“Bul ṭan ṭhat chu a chanve zo ang kan ni,” tia an lo sawi ṭhin angin, fanau enkawlnaah bul ṭan ṭhat hi thil pawimawh tak a ni a. Chhangchhiat laia kan hahna hi nakin a, kawng tam taka kan hahdamna tur zawk a ni. Chhungkaw inrelbawl dan a inan vek loh avangin tihdan ṭha ber a awm chuang lova; amaherawhchu, mi tam zawkin kan tih theih leh tih ngei atana ṭha te han sawi ila –
Fanau enkawl bul ṭan hma: Fanau enkawl hi, an lo pian chhuah hnuah chauh ni lovin, pum chhunga an awm lai aṭanga ṭan tur a ni. Pathian miten an sawi ṭhin angin, naute chu pum chhunga an awm laiin nu puma kut nghata ṭawngṭaisak fo te, biak fo te hi nau lo piang tur nun bul ṭanna atana thil pawimawh tak a lo ni. Pum chhunga naute hian thla lina (kar 18-20)-ah chuan ri an hre thei tawh a, hmangaihtu aw an hriat fo hian inzawmna (bonding) ṭha tak a siam a ni.
Hnute pek laia ngaihsak leh ṭawngṭaisak: Nau buchip lai chuan a hrana fianrial hun hman hi thil har tak a nih avangin nau hnute pe chunga ṭawngṭaisak mai hi thil remchang tak a ni a. Tin, hnute pek lai hian nausente hian nu an en kar ṭhin a, nute hi min zir ve pah reng a ni an ti ṭhin. Chuvangin, kan pang si-a naute an awm laiin, anmahni ngaihsak a, kan thusawi leh ṭawngkam hmante fimkhur hi a finthlak hle bawk.
Taksa, rilru, thlarau tihchak: Chhangchiat ber lai pawha Pathian lama intichak tura kan hun insiam thiam hi mahni bakah, naute leh chhungkaw tan hlawkna anih avangin, rei lo te tal Pathian pawlna hun insiam thiam a pawimawh hle. Zan lam nau mut hnu emaw, nau thawh hma zing karte hi hun ṭha a ni. Nau chhun mut laia phone ban aia Bible han keu zawkte hi tihṭhana neih chuan a hlawk em em a ni.
Naute tana chaw ṭha ber chu nu hnutetui a ni a. Hnute tui neih leh neih loh chhan hi tam tak a awm theih laiin, nu rilru, a hreawmna, rimtawngna leh lawmna te hian nghawng lian tak a nei a. Rimtawngna (stress) hian stress hormone (cortisol) a tichhuak a, chu chuan hnute tui siamtu hormone pahnih (prolactin leh oxytocin) a dang (block) a, chu chuan hnute tui a titlem ṭhin a ni. Nausenin puar khawp hnute tui hnek tur a neih nan, nu chu a hlim a, a inrin tawk a ngai hle a. Hnute pek dan inzirtirna (breast feeding counselling) te pawhin thui tak a pui thei a ni. Taksa, rilru leh thlarauva nu a chak a ngaih avangin, nausen ṭhatna tur chuan heng nu mamawhte hi ngaihtuah tel a ngai hle.
Nu hriatna (mother’s instinct) hman ngam leh hman thiam: Fanau enkawlna kawngah nute hi Pathianin hriatna danglam tak (instinct) min pe a. Fate nawmsam loh te, rilṭam te leh an chunga thil ṭha lo thleng tur te hriat theihna mak tak kan nei ṭhin. Hei hi naupang, mahni duh pawh la sawi thiam lote mamawh kan hriatsak theihna a nih avangin, kan chet chhuahpui ngam theihna turin ring ngamtu leh fuihtu kan mamawh hle. Nu hriatna emaw kan tih, lo ni chiah lote pawh a awm ve fo va; mahse, hengte pawh hi fanau enkawl mawhphurhna la tura zirtirtu ṭha tak a lo ni zel a ni. Fanau enkawl dan hi lehkhabu leh mi dangte hnen aṭangin zir tho mah ila, fate nena hun kan hman tam a, an mamawh leh duh zawng kan hriatna kan chet chhuahpui leh kan tihsual aṭangtea kan zir hi a tam zawk a ni. Pathian aṭanga finna leh hriattirna erawh hmaih rual a ni lo.
Nu hriatna kan tih hi nu nih vang hrim hrim a neih a ni bik lo va; inzawmna thuk tak leh inngaihsakna aṭanga lo awm a nih avangin naupang enkawltu dang, pate pawhin an nei thei a ni. He hriatna hlu tak hi inthlahrunpui emaw, ngaihpawimawh loh chuan a hloh ve zel theih bawk. Ngaihtuahna kal sual leh rilru hrisel lohna avanga fate hlauthawnpui tlatna te pawh thil awm thei a ni a. Chungah chuan, mi thiam leh tawnhriat ngah zawk te leh Pathian mite rawn hreh lo va, an thurawn zawm a pawimawh hle.
Mahni inzir: Ngaihṭhat lutuk leh tihsual aṭang ringawta inzir hi tlai luat a awm theih avangin, Pathianin kawng min hawnsak ang zel a, lehkhabu aṭang emaw, tawnhriat ṭha tak tak nei mi dangte hnen aṭanga kan inzir lawk a pawimawh hle bawk. Tin, chhangchhiatin min nan hnua inzir hi thil harsa tak a nih avangin, chhungkaw din ṭan mekte leh din ngei la tumte tan inzir lawk hi, kan thil chin ṭhan loh tak ni mah sela, a pawimawh em em a ni. Pathian thu hi Pathian thawk khum, thu nung leh thil tithei a ni a, kan nun kawng engkim atan a ṭha a; fanau enkawlna leh chhungkaw kaihhruaina atan pawh a rawn tlak em em a ni.
Chhungkua, Kohhran leh khawtlangin mawh kan phur
Ṭum khat chu, kan fate tet deuh laiin zanah kan inkhawm pui a. Pathian zarah an hrisel a, an harh vang em em a; inthlahrung deuh, intineitu ve tak siin tlar hnung lamah kan ṭhu a. Kan Pastor chuan, “Biak in hi kan chhangchhe tur a ni, nu naute pawh lo inkhawm ula, inthlahrung suh u,” tih pahin kan chhungkua chu min rawn lam ri zeuh a; ka rilru hi a dam sawng sawng a. Fa nei ngah tura kan in beisei lai hian, chhungkuain nau pawmte kan enkawl dan te, Kohhran leh khawtlangin kan lawm leh ngaihsak danten a zir loh chuan, a pawmtu tur tan thil huphuhrawm tak a ni thei a ni.
Pa inpeknain nu a chhawk zangkhai thei a, chhungte inpeknain nu leh pate harsatna nasa takin a chhawk bawk a. Chutiang bawkin, Kohhran leh khawtlangin nu naute kan pawm dan leh an tana hmun leh hun kan siam danin kan ngaihhlut leh ngaihhlut loh a lantir fo ṭhin. Nau piang an tlem zel lai hian nau pawm tinuam leh tiphurawm turin ṭan la tlang zel ila. Tin, nute pawhin, chhangchhiat lai hi hun harsa tak ni mahse, Pathian duhsakna kan dawn vang a ni tih leh, min tizahawmtu leh tihlutu a ni tih hriain, he hun hi lawm chunga Lalpa rawngbawl nan i hmang zel ang u.
- Dr Mary Lalengkimi