ARTIFICIAL INTELLIGENCE (AI)

Tunlai khawvel thiamna leh technology-a hmasawnna chak tak avangin, Mizoramah pawh, Artificial Intelligence (AI) chuan, kan inrin hmain kan tu leh fate, zirlaite leh ṭhalaite zingah ram lain, bu a khuar thuk tawh hle a. Social media-a kan thil hmuh leh hriatte lah, a tak nge AI hmanga siam chawp hriat a har chho ta hle bawk a. AI/ChatGPT hi eng nge a nih a, eng ang chiaha nasa nge nghawng a neih tawh a, engtia lo hmachhawn tur nge kan hriat a pawimawh hle.

Vanglaini chanchinbu ni 29, August, 2025 chhuakah, ‘Tleirawl intihhlumnaa mawhphurtuah ChatGPT puh’ tih leh, “US-a San Francisco State court-ah, kumin April ni 11-a mahni intihlum, kum 16 mi, Adam Raine a nu leh pate chuan an fapa intihhlumnaa mawhphurtuah ChatGPT puhin, a siamtu Open AI leh CEO Sam Altman khinna an thehlut,” tih ka chhiar chu ka rilruah a cham reng a.

Tin, ni 2 October, 2025 khan UESI (Union of Evangelical Students of India) Mizorama a din champha kum 50-na lawmnaah panel discussion buatsaih a ni a. Chuta zawhna pakhat chu, “Ka ṭhiante zawng zawngin an assignment leh zirna lam (academic) kaihhnawihah ChatGPT leh AI tool an hmang a. Hei hi thil dik leh ṭha a ni em? Kristian zirlaite (EU) tan khawi chinah nge ramri kham tur?” tih hi a ni.

Inven, hriatna leh inzirtirna dik kan mamawh

American Philosopher, George Santayana chuan, ‘“Hun kal tawh a thil thleng hre lo chuan an tisual leh ṭhin,” a ti a. Mizoram hian hun kal tawh aṭangin zir tur pawimawh tak tak kan nei. Kum 1990 chhovah HIV/AIDS leh ruihhlo inral ring lo leh inzirtirna ṭha tluantling nei lovin kan hmachhawn a, India rama a hluarna ber state kan ni ta reng mai a ni. Chutiang bawkin kum 2000 chhovah mobile phone kan hmelhriat a. A hman dan tur inzirtirna nei lovin kan lo hmachhawn leh a, a ram leh hnam angin kan tuar a, mi tam tak nun leh chhungkua a tichhe mek a ni.

‘Se bo hnua se kawng khar a sawt lo,’ tih hriain, khawvel hmasawnnain a rawn thlen - thiamna, hmanraw thar, khawvel thlir dan (world view) leh ngaihhlut zawng te hi fimkhur taka kan thlitfim a pawimawh a. Kan ram leh hnam leh kan rinna (Kristianna) atan eng nge nghawng a neih theih tih zir chiang a, a pawi hmaa kan inven theih nan zirtirna dik inpek kan mamawh tak zet a ni.

Thufingah chuan, “Beih hmain ngun taka ral rel a ṭha, rem i hriat poh leh i chak zawk ang,” tih kan hmu a. Tun ṭumah hian, AI chungchangah hian thiamna bik nei lo mah ila, ṭulnain a nan avang leh mi nawlpui thleng phak inzirtirna tam zawk a lo awm theihna atana mi thiamte cho chhuak turin he thupui hi ka han ziak a ni.

Artificial intelligence

(AI) chu eng nge?

Artificial Intelligence tih hi 1956-a Computer Scientist, John McCarthy phuah a ni a. Joel Lalbiakkima’n a sawifiah dan chuan, “AI hi ‘khawl thluak nei’ a ni a. Computer pangngai hi chuan amaha hna thawk turin finna leh theihna a nei hran lo va, a hmangtuin a tihtir chin zelah hna a thawk. AI chuan amahin finnna eng emaw chen a rawn nei ta thung a ni. Tuna AI kan neih hian thil awm sa (database) aṭangin hna a thawk a. Eng emaw chen rawn theih, zawhna chhang thei, mi lem leh rimawi siam thei, amaha thil zir thei a ni a. AI hmasawnnain a ken tel langsar ber pakhat chu a awmsa ringa awlsamna zawn leh tih zung zung duhna hi a ni awm e,” a ti a ni. Hei hian AI nihphung leh a hmangtu tam berin an hman chhan a sawi chiang hle.

IBM-in AI a hrilhfiah dan chu, “AI chu technology, khawl thluak nei (computer) leh khawl dangte hmanga mihringin a tihtheih - thil zir, thil awmzia man thiam, harsatna sutkian, thutlukna siam, rilru themthiamna leh mahnia thuneihna a neihte, tih ve tumna (simulate) a ni,” tiin.

Khawvela Computer scientist ropui leh sulsutute thusawi pawimawh

Dr John C. Lennox-an AI chungchang a sawi pawimawh deuh chu, “Pathianin chhia leh ṭha hriatna (consciousness) leh mihrinna (humanity) hi a inzawmtir a. Chhia leh ṭha hriatna chu finna nen a dah dun a. AI-ah chuan finna a awm a; mahse, chhia leh ṭha hriatna a awm tel lo,” a ti a. Hei hian mihringte Pathianin min siam chungnunzia leh AI-in mihring a tluk theih lohzia a sawifiah hle.

Joanna Ng, IBM Master Inventor-in a sawi chu, “AI hian mihringin a tih theih ang hriat theihna, ṭawng theihna … ngaihtuah theihna nei mahse, mi dangte dinhmuna indah theihna leh chhia leh ṭha thliar hran theihna a tel lo, a chhan chu mihring ze ril leh thukte hi khawla dah luh a harsa,” a ti. “AI-in a tih tur chin, hungna (guardrails) kan siam loh chuan a him lo a ni,” a ti bawk a ni.

Geoffrey Everest Hinton, ‘the Godfather of AI,’ an tih mai, kum 2024-a Nobel Prize dawngtu, University of Toronto-a Professor Emeritus hna (2013-2023) thawk chunga Google (Google Brain) a thawk bawk chuan May 2023 khan Google aṭanga a ban thu a puang a. A ban chhan chu, “Zalen taka AI hlauhawm theih dante sawi chhuah a duh vang a ni,” a ti a ni. Mi ṭha loten tum reng vanga AI an hman sual a, chhiatna nasa zawk an thlen a hlauthawng a. AI him zawka hman dan tur zir chianna neih rawtin, mihring aia fing zawk AI duan chhuah a nih loh nan hma lak a duh a ni.

Pathian thilsiam leh mihring thiamna hmanga thil siam khaikhinna

Mihringte hi thilsiam zawng zawng zinga chungnung ber ni turin Pathianin hlauhawm tak leh mak takin, a anpuiin min siam a. Taksa leh rilru kan neih bakah chatuana nung reng tur thlarau kan nei a. Mihring siam AI-in a neih ve loh chhia leh ṭha hriatna, (conscience), ngaihruat thiamna, rilru themthiamna (creativity), mi dang dinhmuna indah thiamna (empathy), mahni irawm aṭanga chhuak ngaihtuahna (originality/ authenticity) leh inlaichinna - Pathian, kan mihringpui leh thilsiam dangte nen kan nei thei a ni.

Nu hnute tui hi naute tan bika Pathian siam a ni a. Nausen mamawh chaw a kim a, natna hrik do theihna a awm nghal a. Tin, nuin nau hnute a pek pah hian naute thluaka hriatna a chawk tho va, a tiṭhang ṭha bawk a. Mihringte hian nu hnute tui aia ṭha naute chaw an la siam chhuak thei lo a ni.

Nausen a lo pian hian a thluak 25% chauh a la insiam a, kum hnih a nihin 75%, kum 5-ah 95%. Nausen thluak chu ṭha taka a lo ṭhan theih nan nuin hnute a pek pahin nautea thil hriat theihna – mit, beng, hnar, lei leh vuna awmte chu a tihthawh ṭhat a ngai a. Chu chuan thluaka neurons a tiṭhang ṭha a, nausenin a hun takah a tihtheih awmte a lo tithei ṭhin a ni. Mihringa hriatna awmte hi hman emaw, tihthawh fo a nih loh chuan a lo chak lo ve telh telh thei a ni.

Hei vang hian naupang leh zirlaiten an ngaihtuahna hmang lo va, AI/ChatGPT hmanga an home work/assignment an tih fo chuan an thluak a ṭhang lo mai ni lovin, a chak lo telh telh dawn a. Thil thar ṭha an ngaihtuah chhuah tur tam tak ngaihtuah chhuak lovin, an thiamna leh theihnate phum bovin a awm dawn a ni. Tin, thil awlsam hian mihring nun a tithatchhia a, a pawi em em a ni.

Nu leh paten, mahni ngaihtuahna hmanga thil tih hlutna leh ṭhatna, fate hnena kan zirtir thar a pawimawh hle. AI hmanga mark hmuh tam aiin mahnia tiha mark hmuh tlem a pawi lo; puitlin huna mi chhawrnaawm an la nihna tur zawk a ni. AI chungchanga zirtirna dik pek leh AI-in an nuna thil ṭha lo a thlen theih laka ven an mamawh hle.

School leh Sunday School-a zirtirtute pawh, naupangin kawng dik an zawh theih nana entawn tura kan awm a pawimawh hle. AI an hmang a nih pawhin, hmanrua, puitu atan chauhva hmang tur te leh an ngaihtuahna leh rilru themthiamna te hmang tam turin naupang kan fuih a ṭul hle. Zirna kawnga thatchhia chu thil dangah pawh taimak a har dawn a ni.

AI hian taksa hriselna te, rilru put hmang leh suk thlek bakah thlarau nun, Pathian rinna thlengin a nghawng thei a. Chuvangin, heng thilte hian Pathian nena kan inlaichinna a tih chhiat loh nan kan fimkhur a ngai hle mai. Harsatna leh hriatthiam loh kan neihin, Pathian hnenah ṭawngṭaiin, amah kan rawn hmasa phawt tur a ni.

Joseph McCrae Melich, ‘Christian Pioneer of AI’ an tih chuan, “AI-a ‘artificial’ tih lai hi a dik hle a ni,” a ti a. AI chu a hming reng aṭang pawhin ‘artificial’ thil tak ni lo, thil lem, Pathian thil siam mihringte finna anga siam a ni a. Ngaihtuahna fim tak hmang ila chuan, “Engati nge Pathian engkim tithei leh engkim hria aiin mihring siam khawl hi kan rin zawk a, a thurawn kan lak zawk ṭhin le?” tiin a inzawh loh theih loh a ni. Pathianin mihringte min siam dan ropuizia leh chungnunzia hre rengin, Artificial Intelligence leh hmasawnna ken tel thil dangin min rawn chonate hi, Pathian aṭanga chhuak finna leh hriatthiamna nen i hmachhawn ang u

Lalpan Mizoram malsawm rawh se!

- Dr Lalmalsawmi Hmar