RILRU HRISELNA – CHHUNGKUA AṬANGIN

Rilru hriselna, tih chu tunlaia kan hriat lar em em ‘Mental Health’ hi a ni mai a. ‘Mental’, tih chuan rilru lam thil sawina a ni a, ‘Health’, chu hriselna tihna a ni. Khawvel hmasawn zelah rilru hriselna chungchang inzirtirna, kan ram ngeiah pawh, a tam tawh em em a. A hnam anga hmeithai leh fahrahte ensan lo tura zirtir ngai kan nihna kha la rei lo hle mah se, a ram pum huapa rilru hriselna lama kan harh tharna leh kan ngaih pawimawh chhoh zelna hi thil lawmawm tak a ni.

Rilru hriselna leh Khawvel

Rilru hriselna lam hi hmanlai Grik mi fing hmasate chuan an lo ngai pawimawh hle a. Amaherawhchu, lehkha ziak mi leh thusawitu ṭhenkhatin, mi mal angin ziakin sawi ṭhin mah se, ram pum emaw, khawvel anga ngaih pawimawh a nihna chu kum rei lo te kal ta aṭang chauh khan a ni. Kum 1992 khan, World Federation for Mental Health, khawvela ram 150 chuang telna pawl hma laknain, ‘World Mental Health Day’ hmasa ber chu 10th October-ah hman a ni a. World Health Organization (WHO) leh a thawhpui dangten zawm chho zelin, hemi ni hi khawvel puma hman ṭhin tura ruahman a ni ta a ni.

Member State 194-te Minister of Health awmna, World Health Assembly vawi 66-na chuan May 2013 khan ‘WHO’s Comprehensive Mental Health Action Plan 2013-2020’ chu a buatsaih a. Ruahmanna hrang hrang siam niin, chung zingah chuan rilru lama harsatna khirh tak tak tuarte puihna tur (service coverage) 20%-a tihpun leh kum 2020-a mahni intihlum zat 10%-a tihhniam te a ni.

India ramah pawh, Sawrkar laipui chuan, Union Budget 2022-ah National Tele Mental Health Programme of India, ‘Tele Mental Health Assistance and Networking Across States’ (Tele MANAS) a puang a. Mizoramah pawh chu program chu kalpui mek a ni. He programme hi phone call hmanga awlsam tak a, a thlawna hman theih a ni a. Rilru lama harsatna neite mai bakah, mimal, hnathawhna leh khawtlang nuna harsatna tawk mekte tan, anmahni ṭanpuitu tur, mi thiamte eng lai pawha biak theih tura ruahman a ni.

Rilru hriselna leh Mizote

Khawvel pum huapa rilru lama hriselna buaipui a nih laiin, kan ramah pawh hian kum 1999 aṭang khan sawrkar laipui hmalaknain, National Health Mission (NHM) hnuaiah District Mental Healh Programme chu kalpui a ni tawh a. Pawl hrang hrang ang pawhin hma lakna a awm chho zel a, mi tam takin an chhhawr mek a ni.

Kohhran hrang hrang siam, Family Guidance & Counselling Centre te leh Ṭhalai Pawl hrang hrangte hma laknain, ṭawngṭaipuitu leh rawn mai theih tur Helpline hrang hrang a awm a. Covid 19 pandemic, kum 2020 hnu lam aṭang phei kha chuan rilru hriselna (mental health) chungchang hian ngaih pawimawh a hlawh lehzual a ni.

Heng hma laknate hian rah ṭha tam tak a chhuah rualin, ṭhenkhatah erawh chuan mahni inngaih pawimawh luattukna a tuh deuh em aw, a tih theih a. Mizote zingah, a thumal pawh kan la hriat ngai loh, ‘depression’ leh ‘anxiety’ te chu ṭawngkam lar tak lo niin, mahnia inhmu chhuak leh inhmeh bel pawh kan tam zual nitein mi thiam ṭhenkhat chuan an sawi ve bawk a ni.

Kan khawvel tukverh a zau tawh em em a, hmasawnna mila kan ngaihtuahna leh nun dan te pawh kan her rem ve zel a ngaih laiin, kan ṭhatpui loh tur thilte pawh a awm ve tho tih kan hriat a ṭul hle. Khawvel finna leh mite tihdan lar (trending) zawm ve zel tum mi kan awm ṭhin avangin, ringtute zingah pawh, Pathian Thu aia khawvel finna ring zawk, innghahna atana thlang zawk an awm chho zel a. Heng zingah hian mi lehkhathiam leh zir sang tak takte an tam hle a, anmahni tana chhiatna kawng an zawh phah fo ṭhin a ni.

Ram leh khawtlang anga rilru hriselna chungchang kan vei chho hi a lawmawm em em laiin, pian phunga rualban lohna nei hauh lo, seilenna hmun leh boruakin a zir loh avanga buaipui ngai tur kan la tam em em mai hian ngaihtuahna a tithui ve ṭhin hle a. Heng policy, plan leh programme hrang hrang kan sawite hi harsatna tawk mekte tan a ṭangkai em em rualin, hetiang mamawh lo tur hian kan lo inenkawl lawk thei tih hi kan hriat a ngai a. Rilru lama harsatna nei lo tur hian a inven lawk theih a ni tih kan inhrilh hriat tam lehzual a pawimawh hle a ni.

Rilru hrisel nei turin chhungkua aṭangin

Pathianin mihring min siam danah, taksa, rilru leh thlarau neia siam kan ni a. Heng thil pathumte hi inang khat veka ngaih pawimawh a, enkawl leh ven ṭhat hi kan mawhphurhna a ni a. Chumi kan tih theihna hmun, mi puitling ni tura kan inchherna hmun (training ground) pawimawh ber chu chhungkua hi a ni.

Nausen leh naupangte rilru hriselna chu a enkawltute kutah an innghat tawp, ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. Nausen chuan, a tirah, a mamawh ang hnute tui a hmuh ṭhat phawt chuan hrisel takin a lo ṭhang chho va. A hnu zelah pawh, thil ṭha a ei leh ei lohvin a taksa hrilselna thui tak a hril a. Hetiang tho hian, naupan laia kan ngaihtuahnate leh tawnhriatte hian kan rilru hrilselna nasa takin a nghawng a ni.

Chhungkaw boruak ṭha tak hnuaia seilian lo, hrehawmna leh rimtawngna nena lo seilian naupangte hian an nunah hrehawmna leh harsatna hmachhawn dan an thiam lo zual a, mi dang nena an nun honaah pawh harsatna an nei nasa zual, tih hi mi thiamte zir chianna hrang hrangah hmuh tur a awm a. Rilru hriselna atana rilru vitamin pawimawh tak tak, chhung rila hlimna te, thlamuanna te, hahdamna te, leh thil dangte chu naupang ṭhang laiin a hmuh loh chuan, rilru lama chak lo, mi dangte tana nunpui hrehawm, harsatna hmachhawn thiam lo mi a lo nih phah thei a ni.

Rilru hriselna leh Bible

Rilru hriselna hi kan Pathian Thu hian a ngai pawimawh hle a. Naupangte chu an tet lai aṭanga an kalna awm kawnga zirtir chuan an puitlin hun pawha an thlah loh tur thu, Thufingte 22:6-ah chiang taka tarlan a ni a. Naupan laia kan inenkawlna boruak leh kan kawng zawhte hian puitlin huna kan mizia tur nasa takin a hril thei a ni.

Thufingte 17:22-a kan hmuh angin, rilru hlimna chuan taksa damna pawh a thlen ṭhin a. Ephesi bung 6-ah chuan, naupangte chu nu leh pate thu zawm tura tih an nih rualin, pate chu an fate thinurna siamtu ni lo va, Lalpa duh dana enkawl leh zilhhau tura fuihna kan hmu bawk. He chang ringawt aṭang pawh hian, naupangte nunah hian mi dangte ai chuan anmahni hringtu ngeite hian nghawng an nei nasa tih a lang a ni.

Israel fate khan Pathian thupek, ‘Thu Sawm Pek’ kha an ngai pawimawh em em a. Deuteronomy-a kan hmuh angin, an chet velna zawng zawng, inah leh pawnah te pawh ziak a, sawi reng ṭhin tura chah an ni a. Chu miin a entir pawimawh em em chu, an nun pum mai kha Pathian Thu leh thil ṭha sawi nan an hmang ang a; chu chu naupangten an lo hria ang a, Pathian thu chu an nun kaihruaitu a ni lo thei dawn lo a ni.

Khawvel thiamna sang zel hian Pathian Thu dikna leh pawimawhna a rawn hmu chhuak ve zel a. Taksa enkawl pawimawhna bakah rilru hrisel neih pawimawhzia chu Bible hmun hrang hrangah, 2 Timothea 1:7, Isaia 26:3, Thufingte 15:13 leh a dangahte hmuh tur a awm a. Heng bakah hian, kan la hriat loh thil tam takte pawh Bible-ah hian a inphum hnem em em a ni. Chung thute chu zawng a, zir chiang a, Pathian ngaihsak nun neite tan chuan, hringnun khawvel hmachhawn dan tur kawng a awm zel a ni tih hi kan hriat hmaih hauh loh a pawimawh awm e.

Luka 6:45-ah chuan, “Mi ṭha chuan a thinlung ro bawm ṭha ata thil ṭhate a theh chhuak ṭhin a; mi sual chuan a thinlung ro bawm chhia ata thil chhiate a theh chhuak ṭhin; thinlunga khat liam chu a kain a sawi ṭhin a ni si a,” tih kan hmu a. Kan thinlunga khat liam chu thil ṭha nge ṭha lo tih hi rilru hrisel kan neih theih nan kan inzawhna pawimawh tak lo ni se.

Taksa leh thlarau lama hriselna leh intuaitharna kan ngai pawimawh ang bawk hian, “Keimahni leh kan bula awm, kan enkawl fanaute hi rilru hrisel tak nei thei turin kan kaihruai (train) em? An taksa mamawh kan pek piah lamah an rilru ṭhanna atan boruak ṭha leh hrisel kan siamsak em? Thu ṭha leh kawng dik kan kawhhmuh em?” tihte hi kan inzawh fo a va pawimawh em!

Mizote kan vanneihna em em chu, Pathian hre lo hnam hrang hrang kara awm chungin engkim Siamtu Pathian neitu kan ni hi a ni a. Mizo Kristian, Pathian nung leh thil tithei ringtu, nun kawng dik min kawhhmuh tura Bible rin chhan tlat hnam kan nihna chu lo lang chhuak zel se. Hnam hlim leh hrisel ber ni turin Pathian Thu nung bel tlatin, chhungkua aṭangin inkaihhruaina (training) hna i thawk zel ang u.

- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali