ṬHALAITE LEH KAN KRISTIANNA

Mizote hi Kristian kan nihna la rei lo hle mah se, Kristian chhungkuaa piang leh seilian kan nih tlangpui avangin, sakhuana dang kan zawm hranpa a nih loh chuan ‘Kristian’ kan inti vek mai a. A awmzia thûk zawk nunpui lo tan pawh, Kristian chhungkua tia inchhal loh chu kan duh bik awm lo ve. Nu leh pa kara seilian lo pawh ni ila, Mizorama enkawl seilen kan nih hrim hrim chuan, Kristian kan ni chu a ni deuh mai a. Chu chuan ngaih ṭha takin min awmtir a, mi zingah pawh kan danglam bik lo va. Tunlai ṭhalaiten FOMO (Fear of missing out) tia an sawi mai, mi nawlpui zinga tel ve loh hlauhna, bang bik emaw, en hran bik emaw hlauhna lakah pawh min veng tlang viau awm e.

Tunlai ṭhalaite rilru sukthlek thlirna

Tuna ṭhalai kan tihte, Gen Z tia an sawi, kum 1997–2012 inkara piangte hi, tunah hian kum 14-29 bawr vel an ni mek a. Kan khawvel kalphung hi an kaihruai nasa a; huai taka an thil au chhuahpui ṭhinte chuan khawvel a nghawng nasa ṭhin hle a ni. An rilru sukthlek hi an hmaa ṭhalaite lakah a danglamin, an zia pawh zir chian tham a ni. Generation hrang hranga ṭhalaite aiin an ngaihdan puan chhuah leh nun chhuahpui kawngah an huaisen a. Kum upa lam deuh tan phei chuan an ngaihdan leh chet zia te man thiam a har tawh hle a ni. Mahse, khawvel hmasawnna leh hriatzau belh zelnain a ken tel a nih miau avangin dem theih ngawt an ni bik lo va. An ngaihdan ṭawmpui kher lo pawhin, an ngaihtuahnate hrethiam tura zir chian ve fo erawh kan tih theih leh kan tih tur pawh a ni awm e.

‘Woke Culture’ tih ṭawngkam hi kan hre fo tawhin a rinawm a. Tunlai ṭhalaite khawvel tuam mektu, an rilru nasa taka kaihruaitu a ni a. America ramah kum 2013 leh 2014 a mingoin midum a kahhlumna aṭanga rawn irh chhuak chho niin, ṭhalaite rilru a hneh em em a. He culture-in a rawn ken tel thilte hi kan Mizo ṭhalaite rilru sukthlek kaihruai em em tu pakhat pawh a ni awm e.

‘Culture’ tih hrim hrim hi hnam emaw, pawl, hmun khata awm ho tihdan zia leh nunphung, thlah lo kal zelte hnena inhlanchhawn ṭhinte hi a ni a. Mizoten culture hrang kan nei a, kan ṭhenawm hnam dangte nen inhnaih em em mah ila, kan culture chu a inang chuang lo va. Chutiang bawkin ram leh hnam hrang hrangin ‘culture’ nghet tak kan nei vek zel a ni.

Internet-in khawvel chak taka a fan chhuah a, khawvel pum pawh khaw pakhat (Global Village) ti hiala sawi a nih hnu, kan inbiakpawhnate a lo ṭhat chhoh tak em em hnu hian, hnam hrang hrang ‘culture’ pawh kan inhriat chiansak zual a. A hnam ang chauh pawh ni tawh lovin, kumbi inang, a bikin ṭhalaite zingah culture inṭawm a rawn insiam chho va. Chutiang chuan, he ‘Woke Culture’ pawh hi America ram chauha tawp lovin, khawvel ram hrang hrang ṭhalaite rilru a fan nasa hle a ni. He culture-in a rawn ken ber chu, kawng hrang hranga inthliarna laka harh vang taka awm (alert) a ni deuh mai a. A chunga kan sawi ṭhalai, Gen Z kan tihte rilruah a tla na zual hle a ni.

Mipa leh hmeichhe intluk tlanna te, khawvel sik leh sa inthlak danglam (climate change) chungchang ngaihvenna leh huai taka au chhuahpuina te, neih inang inkawp chungchang te pawh huamin, dik lo leh thlei bik neihna nia an hriat thil hrang hrang te chu an huat bakah, na takin an do ṭhin a ni. Mihring inlaichinna leh nunhona tibuai theitu leh inrem lohna tuh theitute chu nasa taka veiin, politics lamah pawh harh tharna chi khat he culture avang hian a rawn piang zel bawk a ni.

Hei hian kan Mizo ṭhalai, dikna leh rinawmna, remna leh hlimna ngai pawimawhtute thinlung pawh a hneh chho hle a. Kawng tam takah chuan, ṭhatna leh hmasawnna a rawn keng tel a. Kan ramah ngei pawh, kan ṭhalaiten dikna leh remna an ngai pawimawh a, dik lohna an hua a, hnam inthliarna an do va, politics hmanga ram siam ṭhatna ngaih pawimawhna leh thil ṭha tam tak a thlen ve mek bawk a. An ngaihdanah an chiang a, an huaisen hle bawk a. Hmanlai angin nu leh pa leh hotute thu an zawm tawp tawh lo va, an rilru pawh kaihhruai a har tawhzia chu heng kan sawite aṭang pawh hian a hriat theih awm e.

Kan Kristianna

Kan ram hi Kristian ram ni chung si hian kan ṭhalaite hi an tuihal hle a ni tih a hriat a. Kan ram dam lohzia pawh kan hre tlang viau awm e. Taksa leh rilru dam lohna hrang hrangin min luh khung a, diknain hmun sang a chang hlei thei tawh lo bawk a. Inkhawm ve fote zingah pawh piangthar lo mai ni lo, Pathian awm ring lote an awm nuk tawh a ni. Kohhran leh Kristian pawl hrang hrangte pawh rual pawlna ang chauh a nihna lai a tam ta hle a ni.

Kristian tih hmingputen Isua chanchin kan sawi leh theh darh danah hian, pawm chakawmna leh pawmna chhan tur ber pawh hriat a har chang a awm fo niin a lang. Chhungkua aṭanga ṭan a pawimawh ber tih kan sawi lai reng pawhin, in chhunga kan khawsak danah Pathian ngaihsak anna nun kan lantir thei lo leh fo si hian kan tu leh fate rilru a tih hel fo ṭhin a rinawm a. An tan hian kan Kristian nun zia kan lantir danah beiseina nge beidawnna kan thlen tihte hi chhungkaw hotu ṭheuhten kan inzawh a pawimawh awm e. Kan kawhhmuh ber, Pathian thiltihtheihna leh danglamna chu kan nunah a lan chhuah si loh chuan an tan a beidawnthlak duh ṭhin khawp ang. Mahni ṭha intihna (self-righteousness) avang pawhin Pathian mamawh lova inhriatna an nei nasa ṭhin reng a ni.

Pathian chu tu nge a nih a, Isua hriat kher chu eng nge a ṭangkaina leh pawimawhna, tih zawhna pawh a lian chho tawh hle. Tumah indem bik tur awm lo mah ila, a tawpah chuan, mihring lo chawr chhuahna bul, chhungkua bawk hi a pawimawhna a lo lang leh ṭhin a. In chhunga kan inkaihhruaina leh kan nunin a ngaihpawimawh zawng te, kan ngainat zawng te bawk hian nasa takin an nun a nghawng a ni tih hi chu a chiang a ni.

America ramah khuan mi pakhat, college leh school kawt vela Pathian thu hril a, zirlaite zawhna harsa tak tak chhang ṭhintu, Pastor Cliffe Knechtle-a hi a awm a. Kum 72 mi niin, tun thleng hian a fapa nen rawngbawlna an la chhunzawm a. Chung an kalna hmun pakhatah chuan, Muslim tlangval hian Isua chu, an rinna leh zirtirna angin, zawlneite zinga pakhat, mi ṭha leh ropui tak nia a hriat thu leh amah ngei pawhin a zah em em thu a sawi a. A zawhna chu, Isua chu hmelhriatin, a zirtirnate chu zawmin, lal a nihna chu pawmin zui duh lo ta se, hremhmunah a tlak phah ang em, tih a ni a.

Pastor Cliffe-a chuan a zawhna chu tlang taka chhang nghal mai lovin, a thil hriat leh zir te chu khawi aṭanga a hriat nge tih te, mi sawi a hriat chhawn a nih chuan a sawitute chu an rintlak em tihte ngaihtuah hmasak a pawimawh thu a hrilh hmasa a. Chutah, Isua chungchang thuah chuan, zawlnei ṭhenkhat, a hnua lo chhuak tam takte sawi dan aiin a taka Amah hmutu, mi pakhat chauh pawh ni lo, Chanchin Ṭha bu ziaktu hrang hrangte sawi chu a rintlak zawk thu a sawi a; a zawttu pawhin zawh zawm dan tur a baih vai hle a ni.

Kan Kristianna hian kan zui Isua chu a kawhhmuh zo em?

Kan rama ṭhalaite hi tihluihna leh huho nun aṭanga Isua zuitu ni ve tura fuihna hian an thinlung a khawih nep tawh hlein a lang a. Chhana dik leh rintlak an mamawh tawh hle a ni. Ṭhalaite bawk hi bul ṭantu, chhungkaw dintu turte an ni si a, kan ngaih pawimawh an ngai khawp mai. An ngaihdan leh vei zawngte dawhthei taka ngaihthlaksak leh hriatthiampui tur te, Kohhran leh Pathian meuh an sawichhiat pawha dodal nghal vak lo va, an beiseina leh tuihalna lamah chhanna dik leh nung pe thei tur a, Pathian hriatchian lehzualna kawnga kan inpuahchah a pawimawh tawh hle a ni.

Pathian hretuten finna dil a, 1 Petera 3:15, 16 a kan hmuh angin, Pathian Thu nunga kan inthuam tak tak a hun lehzual tawh takzet a ni. Kan chhungkaw lungphum chu chhungkaw dintu, Siamtu Pathian a nih loh chuan kan nghing fo dawn a. Kan tu leh fate hian kan inkhawm fo ṭhin avangin kan tihdan an ti ve ngawt dawn lo. An tuihalna chhawk turin, dikna leh felna an duh leh zawn zawng zawngte chu kan nunah an hmuh hmasak a, kan nuna tui nung lui chawi tur an hmuh a pawimawh hmasa ber mai a ni. Khawvel boruak chi hrang hrangin a chim mek ṭhalaite hian kawng dik, thutak leh nunna an zawng mek a, a kawhhmuh theitu kan ni ve dawn em le?

- Dr Evelyn VL Hmangaihzuali