A TAWP THLIR CHUNGA TUN HUN HMAN

Khawhar in kal rual ka nih chhoh lai khan, a vawi khatna atan ka chhungten mitthi ina tlaivar turin min tir a. Mut duh chi ka nih bakah, ka tih ve tur reng a ni tih ngaihtuahna ka la neih phak chiah loh avangin, thinrim deuh titih, an thu hnial ngam bawk si lovin ka kal ve rawih a. Zai nuam ti chi ka nih vang a ni mai thei, tui tak chuan ka zai ve leh mai bawk a. Hemi hnu hi chuan Mizoram ka awm ve theih hunlai, nipui chawlh laia mitthi tlaivarpui ngai an awm phawt chuan ka kal ve ta ziah ṭhin a ni.

Mitthi in aṭangin zing khawvar tirha kan han haw, khuma ka mut chiah hian ka rilru hi a kal ding thei em em a. Muthilh tak tak hma si hian mihring nun derdep ziate ngaihtuahin, hotea kal mai thei kan nihziate ka hre thar ṭhin. Nunphung pangngaia rilru hahna te, vei leh lungkham kan neih satliahte hi chu thihna nena tehkhin chuan a lo tenau em em a. Harsatna lian tham taka kan ngaihte pawh hi, thi tura han inchan chiah chuan a lo ho zo vek dawn a nih hi, titein ka ngaihtuah a. Thil tam tak ka thlir dante hi a inthlak danglam phah ve fo ṭhin a; ka muttui phah letling em em ṭhin a ni.

Tun hnai mai khan, TV Show lar tak, Grey’s Anatomy a chang ṭhin, Eric Dane-a thih thu social media leh news-ah kan hmu a. Natna khirh tak ALS (Amyotrophic Lateral Sclerosis) a vei avangin kum 53 chauh niin a boral a. Eric Dane-a thurochhiah hnuhnung kan ti dawn nge, a fate leh mi nawlpuite tana fuihna thu, a interview hnuhnunga a sawite chu, a thih hnu lawk khan Netflix-ah an tichhuak a. A nun thlirletna aṭanga thurawn a pekte chu – tun hun zel pawimawhna te, hmangaihna te, ṭhian thlan fuh pawimawhzia te leh beidawng lova ti ṭang ṭang nun nei tura fuihnate a ni.

He chanchin ka chhiar hian, ka thian ṭha tak pakhatin lehkhabu min pek, ‘Tuesday with Morrie’ tih Mitch Albom ziah kha ka hre chhuak a. Mitch-a leh a zirtirtu ngainat em em, Professor Morrie-a, ALS avanga thihna hmachhawn mek te, ‘Zirlai Hnuhnung’ inzirtir tura thawhlehni apianga an inkawmna chanchin ziahna lehkhabu ngaihnawm tak mai a ni a.

Morrie-an Mitch-a a fuihnate chu – a tam thei ang bera hmangaihna petu leh dawngtu nih te, mahni inkhawngaihna nun kalsan te, chhungkaw pawimawhna hriat te, lungkham nei reng renga hun hman loh tur te, dam chhan hre chunga hma lam thlir mi nih te, mamawh leh mamawh bak chuang tlai hre hrang a, duh chin tawk hriat te, inneihna hlutna vawn ṭhat te, khawtlang dan zawm leh ngaih pawimawh piah lamah mahni ngaihtuahna leh chhia leh ṭha hriatna hman zir te, ngaihdamna nun neih te a ni.

Professor Morrie-a chuan thihnain a nan rawih hmaa nun inen let fo turin a fuih a. Mi tam tak hian thi tura inpuahchah chungin nun hmang sela chuan an nun hman dan an thlak danglam ngei ang, a ti a. “Hriselna ṭha nei ta la eng nge i tih chak ber?” tih zawhna chu Morrie-a chuan, “Ka chhungte leh ṭhian ṭhate nena hun hman a, tui taka mut ka duh ang,” tiin a chhang a ni.

Erik Erikson-a chuan, miin kum 40 an tlin phata veia an neih ṭan ber fo chu, an hnutchhiah theih tur eng emaw neih hi a ni, a ti a. Hei hi ro thil pawh a ni thei a, thu leh hla, nun leh thlarau lam thilte pawh a ni thei ang. Kum 65 han tlin phei chuan, nun kal tawha hlimna leh inchhirna lam an ngaihtuah nasa ṭhin a ni, a ti.

Hetianga mahni nun en let a, hun kan hmang ṭha nge ṭha lo tih thlir theihna hi kum upat lama awm ṭan chauh tura ngaihna a awm thei a. Upatna leh taksa chak lohnain a ken tel nia ngaih mai pawh a awm reng a; amaherawhchu, mahni nun thlir let a, nun vawn theihna hi kum upat emaw, thihna khawp natna emawin a cho chhuah kher a ngai lo va. Pathian thu aṭang hian engtik hunah pawh nun thlir letna rilru hi a neih theih a ni tih hi ka ngaihtuahnaah a awm a ni.

Puitling taka thil thlirna leh hmangaihna nena mi dangte rawngbawlsak duhna te, chhungkaw ngaihsak te, dik taka nun hman duhna te, mahni nun endik nachang hriat te leh nun ulukna te chu kum leh hun bihliah awm lovin, piantharna dik leh tluantling aṭang chuan eng lai pawhin kan nunah hmuh turin a awm thei a, a awm tur pawh a ni reng a ni. Hei hi Kristiannain nun a khalh dikzia tichiangtu a ni.

Kristianna hi Pathian duhna leh mamawhnain a inṭan a, a dawtah sual simna. Chu chuan piantharna leh siam thar lehna a thlen a. Kristian nihna pu zo tura inpekna nun thuk tak a hril zawm ṭhin a ni. Rinna chu thil tih nen a inzawm tlat avangin, Kristian chuan Pathian thua ṭhan lenna kawngah hma a sawn zel a ngai a. Chumi rah chhuah chu – Isua anga hmangaih nun neih leh luan chhuah te a ni.

A hmaa kan tarlan tak, mi larte thu hnutchhiahte kha a ṭha hlawm em em a; amaherawhchu, an thu kam chhuakte kha thihna khawp natna an tawrh hnua an hmuh fiah chauh, an awh leh an duhthusam a nih hmel a. Kristiante tan erawh chuan nitina kan nunpui ber leh kan awm dan tura Bible-a Pathian thupek awmsa a ni. Khawvel mi fingte ‘inzirtirna hnuhnung’ kha keini tan chuan ‘inzirtirna hmasa’ a ni. Hei hian kan vanneihzia min hriat chiantir a; Krista aṭanga inunauna leh inkungkaihna nun te hi han tem ve se ropui an va ti dawn em, titein ka ngaihtuah zawm hial a ni.

Thluak sawizawina ṭha deuh mai rilru zir miten an sawi chu, ‘means end analysis’ – a tawp ‘goal’ thlir chunga tuna hmalak tih hi a ni a. Khawvel taka thlir chuan, hlawhtlinna te, in ṭha neih te, hmingṭhatna te emaw pawh, nun khalh kal tur hian tawpna tur ‘goal’ neih a pawimawh ngei a. Eng emaw, nawr kaltu neih lo chuan nun hi a nung lo ṭhin reng a ni.

Pathianni kan inkhawmnaa thusawitu chuan, “Sakhaw dangte chuan chhandamna chang turin rawng an bawl tlauh tlauh a, Kristiante erawh chu chhandam kan nih tawh avangin kan goal chu rawngbawl a ni zawk,” a ti a. Hriat bel sa tawh ni mahse, ka rilru a khawih thar khawp mai. Kristiante goal chu rawngbawlna a nih tlat avangin chu chuan an tun nun a hril dawn a, nun a hruai dik dawn tih pawh a chiang a ni.

Ka pa hla duh ber ṭhin chu KHB 397, ‘Ka chhandamtu chu tawk turin’ tih hla hi a ni a. He hla a ngaihhlutna hian mi dangte Krista hnena hruai tura a ṭhahnemngaihna rilru a phawk chhuak ka ti a. A ropui ka tiin a boral hnuah pawh ka nunah thu a sawi thui hle a ni. “I ni tin nun hi i hun tawp anga ngaiin hmang rawh,” tih thufing hi kan hre fo tawhin ka ring a. Kan ni tin nun hi Kristian anga kan nun tawpna ni anga ngaiin hmang ṭhin ang u, tiin kan belh duh a. Chu chuan kan tawp goal tur chu, Krista thupek anga thlir dan min thiamtirin, min khalh ngil dawn a ni.

- Dr. Grace Lalkhawngaihi