DIGITAL KHAWVELA NUN DAN THIAM

Mobile phone hi vawi leh khata lo awm thut a ni lo va. Kum tam tak chhung, Pathianin mihringa finna a dah hmanga hai chhuah thiamna (technology) hrang hrang belhkhawm aṭanga lo chhuak a ni. Mobile phone lo awm theihna chhan ber chu Radio Waves hi a ni a. Kum 1800 tawp lam khan mi thiamte’n boruak kal tlanga thuchah thawn dan an lo hmu chhuak tawh a. Hei hi wireless communication bul ṭanna a ni. Khawvel hriata mobile phone hmasa ber chu Motorola company-a thawk, Martin Cooper-an April 3, 1973 khan a siam chhuak a. A hming chu Motorola DynaTAC 8000X niin, kg 1 bawr vel, insakna brick tiah lawih a ni.

Mobile Phone hi taksa peng pakhat zinga mi a ni tawh

Tunlaiah mobile phone hian kan nunah hmun leh hun a chang tam tawh tak zet a. Kan taksa peng pakhat ang mai a ni tawh a ni. Research beitute sawi dan chuan a tlangpuiin ni khatah darkar 6/7 hi screen en nan kan hmang a. Kum upa leh naupangah a tlem deuh laiin ṭhalai leh nu/pa valaiah hei ai hian a la sang fe a ni.

A hmang thiam thiam vanneihna

UNESCO-in a zir chianna-ah chuan COVID hnuah online hmanga zirnain nasa takin hma a sawn a. Thingtlang leh mi rethei, zirna in man to a kal ve thei loten an vanneih phah niin a sawi. Tunlaiah zirlai ṭhenkhat chuan an zirlai puitu atan an hmang nasa tawh em em a; exam hrang hrang bei mekte tan pawh malsawmna nasa tak a ni. Technology hi thawk palai a ni, a neutral em em a. Kan hman danah Pathian rawngbawl nan emaw, rawngbawlna laka min tibuai theitu emaw a ni thei. Kan apps (Facebook, Instagram, WhatsApp, YouTube) te hi inbiakna application satliah a ni tawh lo va, Pathian rawngbawlna application an ni reng tawh a ni.

Smart Phone – Hlauh tur ni lovin Smart Use zawk tur

Tunlai digital khawvela inzirtirna lehkhabu hralh tam ber, ‘Keeping Kids Safe in a Digital World’ ziaktu, Mandy Majors chuan thiamna (technology) ringawt aia pawimawh chu nu leh pa leh fate inkara inbiak pawhna ṭha a nih thu a sawi uar hle. Naupangten an thil tawnte (a ṭha lo zawng pawh) an hrilh ngam khawpa inpawhna ṭha nu leh pate nen an neih a pawimawh a ti a ni.

Social media leh games-a private account hman dan leh hriat ngai loh mi laka inven dan inzirtir a ngai, a ti a. Internet-a kan hmelhriat miah lohte hi kan ‘ṭhian’ an ni lo tih hriattir ṭhin tur a ni. Khawvel thar (digital world) leh khawvel tak (real world) inkarah balance a awm a ngai a. Phone hman hun chhung bi tuk leh, chhungkaw tana ‘No Phone Zone’ (entirnan chaw ei lai) siam a sawi mawi hle. Nu leh paten kan fate ti lo tura kan hrilh laia keimahniin phone kan atchilh viau chuan naupang kan zirtirna a thawk thei lo. Nu leh pate hi an tan entawn tlak, ‘digital role model’ kan nih a ngai. Smart phone hi hlauh tur ni lovin fing taka hman (smart use) zawk tur a ni, a ti.

Artificial Intelligence leh kan fate

International AI Safety Report chuan, “AI hi naupang nawlpui tan chuan a him lo a. Thil dik tawk lo leh hman sual theih a ni a, hman dan kan inzirtir a ngai,” tiin a sawi. AI hi naupang tan chuan ‘chem hriam tak’ ang a ni a. Ṭha taka hman chuan thil zir nan leh thluak tihhmasawn nan a ṭha em em a; mahse, fimkhur loh chuan hliam a awm thei thung. A him leh him loh chu a hman dan leh nu leh paten kan vil danah a innghat thui hle.

AI hian dawt pawh thudik ang takin a sawi ve thei tawh a, naupangin engkim ‘thudik’ emaw an tih palh chuan an hriatna a hruai sual thei. Homework leh essay ziah nan AI ringawt an hman chuan, mahni ngeia ngaihtuahna hman leh thil zir chian (critical thinking) an thiam loh phah thei. AI hi biak a nuam a, ṭhian tak anga ngaiin midang nena inkawm aiin AI biak an atchilh thei. AI hi mihring a ni lo a, a sawi engkim hi a dik vek kher lo tih naupangte hrilhfiah tur a ni.

Facebook, Insta, YouTube vis-à-vis Galilee dil kam, Jordan lui kam

Hmanlai Bible huna mipui punkhawmna hmun – Galilee dil kam te, Jordan lui kam te, Jerusalem te ang khan, heng application Facebook, Instagram, WhatsApp, YouTube etc. te hi kan rawngbawlna hmun a ni tawh a. Biak in chhung leh kohhran activities chauh hi rawngbawlna a ni lo va, zau zawka rawngbawl tura inchherna hmun a ni. Pathian rawngbawlna hian pulpit tlang te, biak in leh a vel te piah lamah, heng app-te hi a tlen a ngai a. Comment thleng pawha ṭan lak a ngai tawh a ni.

Kohhran leh YouTube Channel

Kohhran ṭhenkhat, mahni puala document dah ṭhat nana YouTube channel nei an awm nual a. Hei hi inkhawm ve thei loten in lama an lo chhim ve theih nan a ṭha hle. Chu mai bakah, mi zawng zawngin an duh hun huna an en theiha a awm dawn avangin hun neitute pawh an inbuatsaih ṭhat phah hle. Rom khaw panna kawngte pawh hmang ṭangkai em emtu Tirhkoh Paula kha la dam se, heng app hrang hrangte hi rawngbawl nan a hmang ṭangkai viauin a rinawm. YouTube channel te neiin a vlog ve nasa viau mai thei a; a WhatsApp group-ah pawh member an len loh avangin group 1, 2, 3 te pawh a siam mai thei a ni.

Global Village-ah awm hmun aṭangin

Tunlai Kohhran kalphungah, mi nazawngin Pulpit aṭanga thusawina hun kan neih theih loh laiin, mobile phone hmang erawh chuan engtik lai pawhin thusawi rawngbawlna a neih theih reng a ni. Kan Pathian thuin, “Khawvel zawng zawngah kal ula, thilsiam zawng zawng hnenah chuan Chanchin Ṭha hi hril rawh u,” a tih hi a taka kal tur chuan a harsa hle a. Pawisa neih a ngai a, Passport leh Visa te pawh thil neih awlsam a ni lo. Kan mobile phone hmang erawh chuan kan awmna hmun aṭangin khawvel zawng zawngah kalin, Chanchin Ṭha hi kan thehdarh thei tawh a ni.

Kan hun ṭha min ruksaktu

Mobile phone-te hi a ṭhat viau lai hian kan thlarau nun tichhetu a ni ve leh thei. Kan Pathian thu chuan Lal Isua kha, “Nimahsela, ani chu thlalerahte a kal hrang a, a ṭawngṭai ṭhin (Lehlin tharah, “Ani erawh chu fianrialah a ṭawngṭai ṭhin”) tih kan hmu a. Kan phone-te hi kan fianrial hun ṭha min ruksaktu a ni ve tho. Notification tam lutuk te, status en leh comment chhiar leh chhan tur tam lutuk te hi Bible chhiar leh ṭawngṭaina hun min ruksaktu a ni thei.

Ṭangkai si, ṭangkai lo ni thei

Mi zai nana doctor-in chemte a hman tho kha tual thah nan a hmang thei a ni. Mobile phone, mi dangte tana rawngbawl nana kan hman hi mi dangte rilru hliamtu, kan rawngbawlna min tichhetu a ni thei. Pathian thu chuan eng bawihah mah kan awm a phal loh laiin phone bawihah kan awm thei a ni.

Mi thiamten an sawi dan chuan, screen-a kan nuam tihzawng kan en hian, thluakah dopamine (nuam tihna hormone), miin drugs a tih a lo chhuak ṭhin ang hi a lo insiam a. Chu chu a chhuah tam leh a chhuah ngun lutuk chuan a lova awm theih lohna, ngawlveina a thlen thei a ni. Kohhrana inhmang tam tak, drugs leh zuin a tihbuai loh, phone avanga buai an tam hle. Hei hian rinna kawngah hma a sawntir theih loh phah fo a ni.

Social media-a thil Post hma a hriat tur panga

Social media-a thu i post hmain heng thil pangate hi ngaihtuah hmasa ṭhin la –

1. Thu dik a ni em?

2. Thu pawm nuam leh thu ṭha a ni em?

3. A ṭul kher em?

4. Pathian a chawimawi em?

5. Isuan chhiar ve ta se a lawm ang em?

Heng chhanna hi ‘Ni lo’ tih a nih chuan, post loh mai a ṭha zawk a ni.

I fimkhur ang u

College zirlai pakhat chuan, “Pathian thu ka status lo chhiar ṭhin kan class-mate pakhat hi, ka status a view aṭangin a piangthar,” a ti. Kan status te, kan comment te, kan thil post te hi Pathian tan ni se. Kan rawngbawlpui, kan ṭhian, kan class-mate, kan rilru tina leh huat zawngte lo hmuh atana status han siamte hi rilru hrisel lo zia, Pathian duh loh zawng a ni. Social media-a kan thil post-te avangin midangah harsatna, kan hriat miah lohvin kan lo siamsak thei. Tunlaiin khawtlang buaina hial thleng khawpa thu post-te pawh Mizoramah a awm ta zeuh zeuh mai.

Social media-a kan thu post-te hi Pathian inpuan chhuahna leh Krista tana Thuhretu a ni thei a, kan comment-te hi sermon a ni thei. Kan thil share leh forward te hi mite nun thlak danglamtu leh entawn tur a ni thei a. Vawiin hian i nunah eng nge lal ber le? I hna nge, i sum nge, i phone nge, han ngaihtuah chiang teh. Isua Krista chu engkim siamtu a nih angin, i nunah lal ber se. Ama tan nangmah leh i thil neihte hmang la; tichuan, i nunin awmzia a nei ang a, Amahah chuan thlamuanna i hmu ang.

- JC Lalnunsanga