Guest writer
NexGen
HUN KAL TAWH AṬANGA INZIR
Khawvel hian sum leh pai-ah tlakchhiatna nasa tak, kum 1928-1929 (the Great Depression) leh kum 2008 (the Great Recession) -ah a lo tawk tawh a. Khawvel economy a chhiat rup tawh loh nan, ṭhang thar mi thiamte inzirna turin, Scotland khawpui Edinburgh-ah chuan ‘Library of Mistakes’ din a ni a. Chu library-ah chuan ṭhang thar, sum leh paia mi thiamte (economists) zirtirna pe thei lehkhabu 2000 chuang zet dah a ni. He Library enkawltute hian, “Mi fing takte pawh hian thil atthlak an ti fo,” an ti a. Economy ngelnghet nei tur chuan, hun kal tawha kan tihsual aṭang leh mi tihsual aṭangin kan inzir fing tur a ni, tih hi an ngaihdan a ni.
Titanic film director, James Cameron-a chuan, Titanic lawng kha mi tam takin nun kan thlir dan tilangtu (metaphor of life) a ni, a ti. Kum 1912-a Titanic lawng siam zawh a nih a, tuipuia zin tura an buatsaih lai khan, ‘pil thei lo’ tura ngaih thiamna (technology) thar hmanga siam a ni a. Lawng ‘hull’ (lawng tilangtu, a chhawng hnuai lam pindan) an tih chuan tui lut thei lo pindan 16 lai a nei a. A bang chu lo chhe palhin, a chhunga pindan pali lai pawh lo chhe ta se la, emaw pindan 4 hi tuiin lo khat pum mah se la, lawng chu pil mai lova la lang thei tho turin an ngai a ni.
Vanduaithlak takin, April ni 15, 1912, zing kar dar 2:20 khan Titanic lawng hian vur tlang suin, a chhunga chuang mi 1513 te nen an pil ta a ni. Lawng a pil hlim hi chuan a hnuai bang kha chhe viau tur leh a chhunga pindan 5 lai kha chhe turah an ngai a, chumi avanga pilah an ngai bawk a ni.
Kum 1985 September ni khata Titanic lawng chhia, tuifinriat mawnga an chhar chhuah leh chuan, an lo rin lawk ang chu a lo ni hauh lo mai. Lawng bangte chu nasa taka keh tur leh a pindan tam tak chhe tura an rin laiin, an han en chian chuan, a pindan pakhat chauh a lo chhia a. Chu chuan a dang pawh a lo tichhia a, lawng chuan a pil phah ta a ni.
Mi tam tak chuan kan nun hi Titanic lawng anga pil thei lo, chhe thei lovah kan ngai a. Thil sual pakhat kan va tih khan min tichhe mai turah kan ngai lo. Mahse, Rick Warren-a chuan “Nun dik leh tlo, nun rinawm chu, pindan hrang hrangah a inṭhen duh ve lo va, nghet takin a ding mai a ni,” a ti. Thil ho te leh te tham deuhva kan ngaih pawhin nun a tichhe thei a, thil te tham te-ah pawh rinawm taka awm tlat a ngai a ni.
Tun hnai-ah Nepal, Sri Lanka, Venezuela, Greece te economy-ah nasa takin an tlachhia a, buaina nasa tak an tawk a. Ram hruaitute mipuiin tharum hmangin an bantir hial a ni. Hetianga ram hruaitu ṭha lote mipuiin tharum hmanga an ban luihtir lai hian, khawvelin ram hruaitu ṭha, mi rinawm leh hmathlir thui tak nei, entawn tlak a nei ve ṭhin bawk. Ram hruaitu ṭha, mi nghet leh rintlak, mi rinawm chanchin sawi apianga lang hmasa ber ṭhin chu, khawvel hriata Singapore siam liantu, Singapore Prime Minister (1959-1990) Lee Kuan Yew-a hi a ni.
Singapore ram, khawvela independent ram rethei ber aṭanga ram hausa berte zinga hlang kaitu, Lee Kuan Yew-a hnathawh hi a ropui hle a. Amah hriatrengna tur (legacy), a ram leh hnam tana a hnutchhiah hi kan tan pawh entawn tur pawimawh tak a ni. A hun chhung hian ram ṭhang lai, rethei ve tak kha khawvel ram changkang (develop nation)-ah a hung hman a ni. Leilung hausakna engmah nei lo, tui in tur pawh ram dang aṭanga chaw lut an ni a; an ramin leilung hausakna (natural resources) a neih chhun chu a mipuite leh an thawhrimna chauh a ni.
Kum 1959-a an Gross National Product per capita income chu $1,240 a ni a. Kum 1990-ah chuan $18,437 ah a kai chho dawrh a. Kum 1959-a unemployment rate (hna nei lo zat mipui za zel aṭanga chhut) chu 13.5% niin kum 1990-ah chuan 1.7% -ah a tla hniam a. Ram dang nena an sumdawnna, kum 1959-a $7.3 billion chu kum 1990-ah $205 billion a ni chho a. Kum 1959-1990, kum sawmthum chhung hian, mihring awm zat (population) chu 1.6 million aṭangin 3 million-ah a chho va; mipui vantlang tana chenna in (public flat) pawh 22,975 aṭangin 6,67,575 in a pung chho dawrh bawk. Ziak leh chhiar thiam zat (literacy rate) 52% aṭangin 90% ah a chho hman a ni.
March ni 23, 2015 a an ram din chhuaktu, Lee Kuan Yew-a a thih khan, Higher Secondary School naupang pakhatin an zirtirtu Jiaquan-a hnenah, “Lee Kuan Yew hian eng nge kan ram tan a tih?” tih zawhna a zawt a. An zirtirtupa chhanna chu –
1) Zinga i thawhin, i chenna in HDB flat (Housing & Development Board) kha a sak-sak che a ni tih hre chhuak la. Singapore khua leh tuite zingah chenna in nei lo (homeless) tu mah an awm lo a ni – Housing Legacy.
2) Inthiarna pindan (toilet/bathroom) chhunga i luhin, tui thianghlim hman mai theih tur, duh tawka herh chhuah tur i nei a. Khang tui, duh tawka i hman ṭhin kha ram dang aṭanga a lak luhsak che a ni – Water Legacy.
3) Tun hmain, in nu leh paten Shenton way aṭanga Toa Payoh thlen nan darkar 2 zet an hman ṭhin laiin, tunah chuan bus/MRT (Mass Rapid Transit) hmangin minute 20 lekah i thleng thei ta a ni – Public Transport Legacy.
4) Kawnga i kalin, thing daihlim hnuaiah nuam takin, nisa tuar lovin i kal thei a. Kha kha a ‘Greening Policy’ vang a ni.
5) Zan reiah pawh, nangmahin emaw, in chhungkua pawhin, mi sual, rukru emaw, hlau miah lovin khaw laiah, thlamuang takin in kal thei a ni - Law and Order Legacy.
6) Him tak, thlamuang tak leh zalen taka i awm theih nan, nangmah veng himtu tur sipai ṭha tak a siamsak che a. Ram dang aṭanga hmelmain an rawn beih pawh hlau miah lovin i awm a ni - Civilian Armed Force Legacy.
7) Zirna ṭha (quality education) hlutna a hriat chian em avangin zirna in ṭha leh zirna ṭha a pe che a. Khawvela university ṭha thlan chhuah 100 zingah, Top 10-ah Singapore University hi a tel phak a ni – Education Legacy.
An ramin ram hausakna chhuan tur an nei lo, tui in tur pawh Malaysia aṭanga pipe lianpuia an lak a ni a. Mihring theihna (human resource) chiah khi an innghahna a ni. Lee Kuan Yew-a hian Malaysia sawrkar hnuaiah awm a dil ṭhin a, an lo duh lo a. Chumi hnuah chuan thutlukna dik leh huaisen tak siamin, mahnia ro inrel sawrkar ṭha tak a din ta zawk a ni.
Daily Mirror chanchinbu chuan, “Mi pangngai chuan a dam chhungin thutlukna vawi 773,618 vel a siam,” tiin a sawi a. British chanchinbu chuan, “Chung thutlukna a siam zingah chuan vawi 1,43,262 vel chu a inchhir leh ṭhin,” tiin a chhunzawm a. Engtin chiah nge heng number hi an neih theih hre lo mah ila, kan dam chhung hian thutlukna chhiar sen loh kan hmachhawn tih a chiang hle. Chung thutluknate chuan nghawng a nei vek a, a ṭhen phei chuan nghawng nasa tak a nei ṭhin a ni.
Tawnhriat hi zirtirtu ṭha ber a ni an tih kan hre fo ṭhin. A dik ngei mai! Mahni tawnhriat loh sawi chu huai taka sawi a harin, a ngaithlatute thinlungah pawh a tla na lo ṭhin. Chutih rualin, mihring dam chhung tawi teah hian, kan nuna zir tur pawimawhte kan tawng kim vek hman dawn lo a. Thil ṭhenkhat phei chu a taka kan tawn loh ṭha zawk pawh a awm thei a ni.
Thufingte 24:32-ah chuan, “Tichuan, ka en reng a, ngun takin ka ngaihtuah ta a, A mi zirtir chu ka hmu a, ka pawm ta a,” tih kan hmu a. Zu leh ruihhlo ngawlvei ṭhat lohzia te, HIV/AIDS kai pawi theihzia te, nupa inṭhen ṭhat lohzia te hi tawnhriat khera zir chhuah loh a duhawm zawk a. A vei tawhte leh vei mek nun kan hmuh leh hriat aṭanga inzir chu a finthlakin, a ṭha zawk a ni.
“Mi hmanghria chuan thil ṭha lo chu a hmuhin a biru ṭhin a; mi mawl erawh chuan a tawn mai thin a, a tawrh phah ṭhin,” tih Thufingte 22:3-ah kan hmu a. Kan nuna kan thil tawn leh kan thutlukna siam te hi kan fimkhur a ngai hle mai!
A pawi tawh hnua inchhir lo turin, hun kal tawha thil thleng te, mite nun leh an hun tawn huaisen leh rinawm taka an hmachhawn dan te hi kan zirlaibu leh zirtirtu-ah hmang thiam ila a va ṭha dawn em! Harsatna inhnehtir lova huaisen taka kan hmachhawn chuan, keimahni leh mi dangte tana malsawmna, chhuan lo awm zel turte tan ro hlu, entawn tur kan hnutchhiah thei dawn a ni.
- JH Zoremthanga