ZIRNA HMANGA HMASAWN

Matric ka pass ve kum khan, a lawmna kan siamah Dr HL Malsawma (L) khan thu a rawn sawi a. "Kan nau Matric pass hlim hi a zir zo emaw in ti ang e. Zir tur a la tam lutuk a, tunah hian uite piang hlim mit keu ang chauh a ni," a ti a. A lo sawi dik hle mai a, a hnu kum 10 chhung zet chu lehkha ka zir zui ta reng a ni.

Zirna hi a pawimawh em em a, kan dinhmun leh nihna min thlak danglam daih thei thil ṭha leh pawimawh a ni. Zirna avangin mi harsa ber pawh mi thiam berah a chhuak thei a, thiamna chuan mi zakzum ber pawh mi lar leh ropuiah a siam thei a ni.

Tun ṭumah hian HSLC leh HSSLC pass tharte leh pass zo ve rih lote tan pawha pawimawh, zirna hmanga hmasawn theih dan tur; lehkha zir dan ṭha leh hlawhtlinna kawng nia ka hriat vete in sawi dawn teh ang.

1. Hriat Thiam Tuma Lehkha Zir: Kan zirlaite hi ṭawng dang, Sap ṭawng emaw, Vai ṭawng emaw tein kan zir nasa em em a. Exam-a chhuak tur nia kan rinte, ziak chhuak thei tura 'by-heart' tawp ching kan la tam hle niin a lang. A awmzia hre lova lehkha zir hi kan sim a ngai tawh a ni. Kan zirlaite hi kan ṭawng ngeiin a awmzia hriat kan tum ngei ngei a ngai. A awmzia kan hriat loh chuan zir thiamna (learning) a thleng lo va, kan zir lo tihna a ni.

A awmzia hre lova tam tak by-heart ai chuan, a tir lamah a awmzia hre tura zawi te tea kan zir hian thiamna tak tak kan nei thei zawk a. A hnu zelah pawh zir nuam kan tiin a awlsam zawk dawn a ni. Hrethiam chunga kan zir chuan rilruah a nghet a, exam-ah eng ang zawng pawhin lo chhuak se, kan chhang thei dawn a ni.

Hetah hian zirtirtute an pawimawh tak zet a. ‘Note’ pek ang ni kher lova zirlaiin an hriatthiam dan anga zawhna an chhante chu an lo pawmsak a pawimawh hle dawn a ni. Hawh u, by-heart ringawt lovin, kan zirlaite hrethiam turin, a awmzia dictionary-ah en chung pawhin, zir i ching ṭan tawh ang u.

2. Chhiar, Ziah leh Mi dang Hrilh: Lehkha zir hian chhiar mai hi a tawk lo va, ziah hian kan hre chiangin kan hre rei a, kan thiam sa mi dang kan hrilh chhawn leh phei chuan kan thiam a nghet lehzual ṭhin. Note-te hi, bazar a mi leh zirtirtute pek ring mai lova mahnia kan insiam hian, kan hre chiangin, kan hre rei thei a ni.

Ṭum khat chu MD kan zir laiin, ka ṭhianpa, kei aia thluak chak zawk nen lehkha kan zir dun a; kan zir sa kan inhrilh tawn ṭhin a. Exam-ah chuan ka hrilh zawk kha a lo chhuak hlauh mai a, kha zawhna chhanna kha chu amah aiin ka hrechiang zawk a, ka chhang ṭha zawk bawkin ka hria. Kan thiam sate hi mi dang hriat ve hlauh miah loh tur a ni a, mi dangte hrilh ve a, sawiho ṭhin tur a ni. Chutiang a nih chuan kan thiam a chiang zawk em em dawn a ni.

3. Competition Hmachhawn Tura Inbuatsaih: Hman lai chuan college kai thei nih hi intihtheihna tham a ni a, tunah erawh chuan university chhuak tam tak hna la hmu lo pawh an awm tawh a. Chuvangin, mi dang aia thiam turin lehkha zir a ngai a, India ram pum leh khawvel huap pawha mi thiam bik nih a ṭul tawh a ni.

NEET, JEE, CUET leh UPSC etc ahte tling thei turin, hmathlir nei chungin lehkha kan zir a ngai tawh a. Heng exam-te hi engtin nge an pek, eng zawhnate nge lo chhuak ṭhin, tihte hi luh tirh aṭangin hriat leh ngaihven a ngai. Graduate nih hnu lamah civil service exam dan kan han zawng chawp a, coaching kan kal ṭan chauh ṭhin avangte hian kan tling tlem pawh hi a awm viau a ni.

Kei pawh MBBS ka pass hnuah post graduate entrance kan bei ṭan chauh mai chu tlin a har khawp mai. MBBS kan zir lai aṭangin hnam dang ṭhiante chu hemi atan hian an lo inbuatsaih ṭan tawh a lo ni a. A nachang hre ve ila chu, khati em em khan beih rei a ngaih ka ring lo. College kan luh tirh aṭangin competition pe tur kan ni tih hre rengin, chutiang rilru pu chung chuan lehkha i zir tawh ang u.

4. Zirnaah Insawr Bing (Focus): Zirlai kan nih chuan, kan tumah kan chian a, zirna-ah kan in-focus tlat a ṭul tak zet. Matric leh HSSLC te zir zawh hian, pawl sang leh zalen ta riauva inhriatna leh, thil hrang hranga inhman leh heheu mai hi tam takin an ching fo ṭhin. Khawtlang leh Kohhranah te inhmanna tur a lo tam a, mi anga tel ve zel leh rual pawl kan tum fo ṭhin a. Kan rual pawlna lamah kan tum kan thlen loh phah thei.

YMA branch vengva deuh ṭhenkhat chuan, thlan laih leh mitthi lu menahte zirlaite an phut loh thu an sawi ṭhin. Khawtlanga mi inhmang tak takte an hlut em em laiin, zirlai chu a zirlaiah thiam tawpkhawk tura in-focus hi a pawimawh ber rih a. Khawtlang leh Kohhranah chuan hlawhtlin hnuah, zirlai zawh vek hnuah inhman a fuh zawk fo. Tin, mi hlawhtlingte hi khawtlang tan pawh mi chhawr nahawm an lo ni fo ṭhin a ni.

5. Bei La, Bei Nawn Rawh: Kan naupan laiin he thu, “Bei la, bei nawn rawh,” tih hi kan by- heart tlut tlut ṭhin a; beidawng lova beih ṭang ṭang pawimawhzia a sawi chiang hle. HSLC leh HSSLC fail emaw, tiṭha lo deuhte tan pawh kan result hi khawvel tawpna leh a hnuhnung ber a ni lo tih hriat tlat a va ṭul em! A tira hlawhchham, mahse, beidawng duh lo; mi tam tak aia hlawhtling ta an awm fo tih hriat tlat a pawimawh.

PG entrance hi, kei ngei pawhin, hmun hrang hrangah, ṭum 15 vel lai chu exam ka ziak a, ka tling lo va. Mahse, a tawpah chuan, Pathian remruatnain, ka mamawh tak ka hmu ta a ni. Competition exam-te pawh, vawi tam tak tling loh pawha beidawng lo turin ṭan kan lak a ngai a. Kan bei ang a, beidawng lovin kan bei nawn zel tur a ni.

6. Kum Ṭhat Kum Sarih: HSLC pass hnu kum sarih chhung hi ‘Kum ṭhat kum sarih’ tiin ka vuah ṭhin a. Matric pass hnu kum sarih chhung hian, miin zirnaah theihtawp a chhuah chuan, master degree emaw, technical course eng emaw a zir chhuak hman der dawn a ni. Mahse, hemi hun lai hi kal pen awlsam lai, thlemna tawh nasat lai, ngaihzawng thanga awh awlsam lai leh ruihtheih thil bawiha luh hlauhawm em em lai a ni a; fimkhur a ngai tak zet.

Josepha khan kum sarih chhung buh a khawl khawm a, ṭam a lo thlen hnu kum sarih chhung khan ei tur an neih phah a nih kha. Chutiang bawkin, mi fing tan chuan heng kumte hi inkhawl khawm hun, hma lam hun atan zirna kawnga nun 'invest' hun a ni. Chu chu dam chhunga an hlawhtlinna tur, dinhmun ṭha zawka anmahni leh an fate zel awm theihna tur a ni dawn a ni.

7. A bul berah Pathian: Pathian nen inzawmna tak tak ka neih ve hma chuan ka hma lam hun hi ka huphurh em em mai ṭhin a. Mahse, ka pianthar ve hnu chuan ka hma lam hun hi Pathian kuta innghat tlat chungin ka hmachhawn ve ta a ni. Harsa titak chunga lehkha thiam, ṭha taka pass nih tuma bei ṭhin kha, Pathian nen chuan, hlim takin, ni tin a hruaina nen a zir theih ta a ni.

"Dil rawh u, chutichuan an pe ang che u," titu chuan kan nun min thlaksak vek thei a. Lehkha zir peih lohna te, tui lohna te, thatchhiatna te min laksakin, taihmakna, phurna, tumruhna, thiam theihna te leh, a chang phei chuan kan thiam loh thleng pawha chhan theihnate min pe thei a ni. Lehkha zir hi a pawimawh em em laiin kan dah pawimawh leh hmasak ber tur chu Pathian a ni a. Chuvangin, lehkha zir hmaa Bible chhiar hmasak leh Pathian hnena inhlan te hi a pawimawhin a hlawk a, a result a ṭha em em a ni. Kan hma hun atan hian a bul berah Isua Krista nena kal zel kan zir tlat a ngai a ni.

Ṭhangthar, ṭhalai – nakina kan ram hruaitu turte hi, tun aṭangin taima tak leh Pathian ṭih tlat chungin, hma lam hun atan in inbuatsaih chhoh a ṭul tak zet a. Khawvela kan dam chhungin, Pathianin keimahnia theihna a dah, kan talent ṭheuhte hi theihtawpin kan tipung tur a ni. Tin, kan hlawhtling thei a, mahni tawkah mi ropui tak kan ni thei a ni tih hi kan ring tlat tur a ni. Harsatna a lo thlen pawhin, Pathianin min fiahna hmanrua a ni tih hriain kan beidawng mai mai tur a ni lo. Mi tum ruh, hmathlir nei, taima, remhria, insum thei, leh Pathian ṭih mi kan nih tlat chuan, kan hma hun hi a eng em em a ni tih kan hre reng tur a ni.

- Dr Vanlalsiama Chhangte.