AUDIO-VISUAL MEDIA – INZIRTIRNA HMANRAW ṬANGKAI

Honduras, Central America-ah khuan lei hmingthang tak pakhat, ‘Choluteca Bridge’, an tih, meter 484 (kilometer chanve dawn) laia sei a awm a. Kum 1998-a an hawn kum khan, thli vir rapthlak tak, ‘Hurricane Mitch’ an tih chu, ruahpui nasa tak nen a rawn thawk chiam mai a; kawng leh lei dangte pawh a chhe nasa hle a. Choluteca lei chu, hetiang thlite dawl thei tura siam a nih angin, a him pial mai a. Amaherawhchu, tui lian nasa lutuk chuan lui luanna kawng chu thlak daih mai a. Choluteca lei, tihchet rual loh chu vaukamah, ropui takin, ṭangkaina nei hauh si lovin a ding ta luah mai a. ‘The Bridge to Nowhere’ (Khawi hmun mah pawh lo lei) tiin a hming an phuah ta a ni.

Choluteca lei hi hringnun tehkhin nan an lo hmang fo ṭhin. Khawvel hi a inthlak danglam reng a, danglam lo awm chhun chu ‘thil inthlak danglam reng’ hi a ni, an lo ti hial a. Tun lai khawvel, mihring thiamna leh finna sang zel avanga danglamna leh hmasawnna nasa tak lo thlen lai hian, a ṭul anga inher rem thei lote chu, Choluteca lei anga nghet leh ropui, ṭangkai si lo nih mai hi a hlauhawm hle. Kum a lo tam hian, kan hlui tawh avanga inzir thei lo kan ni lo va, kan inzir zel loh avangin kan lo hlui zawk mai a lo ni.

Audio-visual media

Joseph Nicéphore Niépce-a’n thil lem thla lak theihna a siam chhuah (1826) leh, Édouard-Léon Scott de Martinville-an ri (sound) khungna khawl (phonautograph) a siam chhuah (1857) aṭang khan, mita hmuh leh benga hriat hmanga hriatna (information) inpek chhawn theihna (audio-visual media) hian nasa takin hma a sawn a. Radio, camera, telephone, tape recorder, TV etc. te lo chhuakin, tunah chuan heng zawng zawng awm kawp vekna khawl, smartphone, mi tin deuh thawin kan ak tawh a ni.

Internet hmangin khawvel lehlama mite nen aw ri chauh ni lo, hmel lang ngeiin kan lo inbe thei ta. Milem kan ente pawh a thlirtu mai ni lo, a chhunga awm ve anga kan inhriat theihna turin 3D leh 5D tein a en theih tawh a. Virtual Reality (VR) leh Augmented Reality (AR) te pawh lo awm chho zelin, Artificial Intelligence khawvelah kan chuang kai chho mek a ni.

Audio-visual media hian kan inbiak pawhna, inawm tleina, inzirtirna, sumdawnna, pawn lam chanchin kan hriatna leh mihring inlaichinna thlengin a her danglam nasa tawh hle a. Mi nawlpui erawh chuan inbiak pawhna leh inawm tleina – ennawm enna, rimawi ngaihthlakna, ṭhian kawmna leh games khelhna atan bak hman ngaihna kan hre meuh lo a ni.

Audio-visual media leh inzirtirna

Mihringa Pathianin thil hriat theihna (mit, beng, hnar, lei leh vun) a dahte, a tam thei ang ber hmang ṭangkaia inzirtirna kalpui hian awmzia thui tak a nei tih chu kan chhui dawn thiam vek awm e. Benga hriatte hi hmuh theiha a lo awmin, dawnsawn a awl a, ngaihtuahna zau leh hriatthiamna thuk zawk a pe thei a. Rilru a hneh theiin, ngaihtuahnaah pawh a cham rei ṭhin a ni. “Thlalak hian thu sang tam tak a sawi a ni,” an lo tih ṭhin angin, thil khirhkhan tak, ṭawngkama sawifiah hleih theih lohte pawh a lem inhmuhtir hian a fiah mai ṭhin a ni.

Inzirtirna hmanrua kan hman a zira zirtute rilrua cham zui a tam dan hetiang hian an lo sawi ṭhin a – thusawi 5%, chhiar 10%, audio-visual 20%, a taka inkawh hmuh (demonstration) 30%, sawiho 50%, mahni ngeiin tih ve (practice) 75%, mi dangte zirtir chhawn 90%. He zir chianna hi a rintlak em hriat a ni lo va; amaherawhchu, a sawi tum chu a chiang tho awm e.

Mihringte hi mak danglam taka siam vek kan nih avangin thil kan zir thiam theih dan pawh a inang vek lo. Benga ri hriat aṭanga thiam hma chi an awm laiin, mita hmuh tur a awma thiam hma chi an awm bawk a. Ṭhenkhat chu khawih emaw, ziah emaw, mahnia tih vea thiam hma an awm bawk a ni.

Thil kan zir thiam theih dante chu inang vek lo mah se, miin kan hnena thu an sawi emaw, kan rilrua thil a lo awm hian, kan ngaihtuahnaah a lem a rawn lang zel ṭhin. Mihringten hriatna kan lakluh dan pawimawh tak chu hmuh theiha a awm hi a ni tih a tichiang awm e.

Mihringa hriatna awm zawng zawng hmanga inpuang ṭhin Pathian

Pathian hian van khi rawng chi khat chauh, pangparte hi rawng leh rim hran nei lo, theite hi a tui dan inang vekin siam se, tumah sawisel thei tur kan awm lo. Chuti chung chuan, mihringa hriatna chi hrang hrang kai tho thei turin, rawng chi hrang hrang mawi takin, rim leh tuina hrang hrang neiin a siam tlat si a ni. Pathian hian, mita kan hmuh theih thilsiamte hi, kan hmuh theih loh a ropuina, thiltihtheihna leh a Pathianzia puan chhuah nan a hmang reng a lo ni (Rom 1:20).

Bible-ah hian mita hmuh theih inlarna hmanga Pathian inpuan chhuahna hmun tam takah kan hmu. Mosia hnenah biak bûk sak dan tur kha chipchiar taka hrilh mai lovin, “Biak bûk lem leh a chhunga bungrua tur zawng zawng lem ka entir ang chiah che hian in siam tur a ni,” tiin, tichiang lehzual turin a lem a hmuhtir a ni (Exodus 25:9).

Jerusalem kulh kha hualin a awm dawn a ni tih lantir nan, mi zawng zawng hmuh theih turin, Ezekiela kha Pathianin lem a chantir a (Ezek 4 & 5). Zawlnei Hosea pawh kha nawhchizuar Gomeri nupuia neihtirin, Israelten an uiresan chung pawha a la hmangaihzia tihlanna atan a hmang a ni. Kan Pathian hi, audio-visual mai pawh ni lo, mihringa hriatna awm zawng zawng hmanga a mite zirtir a, inpuang ṭhin Pathian a lo ni reng mai.

Vantlangin technology kan thlir dan

Ziaktu pakhat, Douglas Adams-a chuan mihring ngaihtuah chhuah thiamna (technology) mipui vantlangin an lo dawnsawn dan kawng thum ti hian a ziak a. Pakhatna, an pian laia khawvela thil lo awm tawhte chu thil awm dan pangngai ve rengah an ngai. Pahnihna, an pian aṭanga kum sawmthum chhunga thil hmuh chhuah tharte chu thil changkang leh phurawmah an ngai a, eizawnna atan emaw, hmang ṭangkaitu nih ve theih pawh an duh ṭhin. Pathumna, kum sawmthum an tlin hnua thil hmuh chhuah tharte chu khawvel kalphung kalh, nunphung an lo hriat belsa tibuai vek thei niin an ngai a. Kum sawm emaw zet a ral leh hma chuan ngaiah an nei thei ṭhin lo, a lo ti a ni.

Tawpna hun thlengin, “… mi tam tak an tlan vel ang a, hriatnate a pung dawn a ni,” (Dan 12:4) tih a nih avangin, technology lama hmasawnna hian kiam lam aiin pun lam a la pan zel dawn niin a lang. Chuvangin, hmasawnna dodal ai chuan, fimkhur taka zir chiang a, a ṭangkaina zawna hman thiam hi a finthlak zawk dawn niin a lang.

Tunlai thil awmzia – social media, multi-media khawvela cheng ṭhang tharte rilru sukthlek dan leh hriatna an lakkhawm dan te, kum upa zawkten inawm tleina atana YouTube an en nasatzia te ngaihtuahin, kohhranah, thusawi ngaihthlak piah lamah, hlawk zawka inzirtir dan kan ngaihtuah a hun tawh viau mai.

Thuhriltu din veleha zak hauh lova muthlu kan pun zel chuan, nakin lawkah kohhran mi nghet leh rintlak tlakchhamnain min nang ang a; indaih lohna avangin khual chhawn atan hologram (boruaka milem kah chhuah, biak theih) kan la hmang lovang tih pawh a sawi theih loh a ni. Ṭhang tharten pawn lama chaw an zawn laiin, kan biak inte hi ruak huaiin, Choluteca lei angin, ropui takin a ding luah ang tih a hlauhawm hle a ni.

Audio-visual media – Pathian tan

Pathian biaknaah, technology hrang hrang, microphone, musical instrument, amplifier leh a thlun zawmna cable-te, pulpit thlengin kan zam a, inkhawm pawh a tichang tlung hle. Inzirtirna hmanrua ṭangkai tak, laptop, projector leh LED screen te erawh, biak in ṭhenkhatah, a ṭul dan ang zela hman a nih mek laiin, biak ina hman emaw, pulpit aṭanga hman phal lo tam tak an la awm a. Chutih mek laiin, smartphone, ‘hnawm-tin-phuri-nu’ an sawi ang maia thil engkim, a chhia leh ṭha, bawlhhlawh leh thianghlim awm khawmna chu, pulpit thlengin, zalen takin kan ak lawi si a ni.

Lal Isuan, Pathian biak ina rangkachak tithianghlimtu chu Pathian biak in a tih angin (Matt 23:17), pulpit tithianghlimtu pawh biak in, Pathian tana serh hran chhunga awm a nih vang a ni. Nite a ṭhat loh avanga remchanna lei zel tur kan nih angin, heng hmanruate hi, Pathian rawngbawlna atan serh thianghlimin, inzirtirna hmanraw ṭangkai takah kan hmang zawk tur a ni dawn lo’m ni?

Tuilet hnu khan, a hun laia technology sang tak, leirawhchan hmangin mihringten Babel in sang an sa a. Pathian pawi an sawi a, an ṭawng a tihrang a, lei chungah a tidarh a. Chu technology tho chu tunah hian kan biak in zawng zawng sak nan kan la hmang mek a ni. Thil engkim mai hian ṭhatna leh ṭhat lohna a nei vek a, a hmangtu rilru put hmangah a innghat thui hle. Chuvangin, mihring siam chhuah hmanruate hi, a siamtute hnena finna leh thiamna petu Pathian tan hauh tlat ila; a ṭul dan ang zelin, ṭhang tharte thinlunga Pathian ram zauhna atan i hmang ṭangkai ang u.

- Juliet C. K. Lian