KUM SAWMLI FIAHNA PALTLANG TAWH MIZORAM

India Sawrkar leh MNF-ten, khawvela remna thuthlung hlawhtling ber pawla chhiar theih, ‘Mizoram Peace Accord’ an ziah aṭangin kum sawmli (40) zet a lo ral ve ta reng mai. Mizoram state kan nihna pawh kum 40-na a lo ni ve dawn ta. Hetiang hunah hian, remna leh muanna awm hmaa Mizoram dinhmun te, remna hlutzia te, hma kan sawn nasat tawhzia te, remna a lo awm theih nana mimal, pawl leh Kohhrante hma lakna hrang hrang te kan inhrilh nawn leh ṭhin a, a hlu em em a ni.

He hun hlu tak kan thleng hi ṭhenkhat thinlungah chuan engtin vak a thawk lo a ni mai thei. Kum 40 hi, a bik takin, ram leh mimal nuna mel lung chhinchhiah tlak tak a ni a. Pathian hnena lawmthu sawi hun a nih bakah, hun kal tawh thlir let a, hma lam hun atana ke pen dan tur ruahmanna siam hun pawimawh tak a ni.

Number 40 hian mi hrang hrang tan pawimawhna leh awmzia hrang hrang a nei a. Nu-in nau a ken hma a, nau pai thei tura a taksa a insiam aṭanga nau a hrin thleng hi a tlangpuiin kar 40 (ni 280) a ni a. Mihring nunah pawh, taksa mai ni lo, rilru lama puitling tak tak tur chuan kum 40 tlin ve phawt a ngai te pawh an lo ti ṭhin.

Sam ziaktu chuan kan dam chhung kumte hi ‘chakna avangin kum 80 pawh a ni thei e,’ a ti a. Kum 40 mite chuan an dam chhung kum chanve dawn an hmang zo tawh a, fiahna tam tak paltlang tawhin, tawnhriat tam tak an nei bawk a. Chungte chuan mahni inhriatchianna pein, nun khawchhuahna bakah nun hlutna a chhuttir a. An nuna bung thar kai turin, insiam ṭhat leh bul ṭan ṭhat hun remchang atan he hun hi an lo hmang fo tawh ṭhin a ni.

Bible-ah hian number 40 – ni 40 leh zan 40 te, kum 40 te kan hmu nual a. Nova hun lai khan ni 40 leh zan 40 chhung ruah a sur a, lei kha tlen faiin a awm a. Mosia kha kum 40 chhung Aigupta-ah a awm a, kum 40 dang Midian-ah a awm leh a. Sinai Tlangah, ni 40 leh zan 40, vawi hnih ngawt, a han thang a. Thusawm Pek nen a rawn kir leh khan, sal hnam kha Pathian hnam thlan, inkaihhruaina dan mumal tak nei an lo ni ta a ni.

Kanaan ram enthlatute kha ni 40 chhung an thang a. A tam zawkin fiahna an paltlang zo lo va, an zinga mi pahnih chauhvin ram tiam an lut thei a. Israel miten Pathian an tihlungawi loh avangin thlalerah an vakvai a, kum 40 chhungin chhuan thar, Kanaan ram lut tur an lo chhuak ta a ni. Thuthlung thar lamah chuan, Lal Isua khan ni 40 leh zan 40 chhung chaw a nghei a, fiahna pal tlangin, sual thlem thluk rual loh a nihna a rawn tarlang a ni.

Hebrai ṭawngah hian (han ti ve khanglang ila) alphabet leh number ziak dan a awm hrang lo va. Alphabet mal tin hian awmze hrang an nei a, number an nei ṭheuh bawk a. Number 40 chu an alphabet-a ‘Mem’ niin, a awmzia ber chu ‘tui’ tihna a ni awm e. Chu chuan thianghlimna, chung lam aṭanga chhuak finna, bul ṭan tharna leh nun thar te a kawk a ni. Tin, 40 hian thil/hun inthlak thleng (transition), rorelna leh fiahna paltlang zawh hun a kawk an ti bawk a ni.

He lai tak hi kan ngaihtuahnaah cham zui se ka tih chu a ni. Mizoramin, kum 40 chhung zet, aite-chhin leh tihsual, tluk leh din fawmin, fiahna kan paltlang tawh a, rangkachak angin nge buhpawl angin kan lo chhuah le? Tuna kan dinhmun hi a lungawithlak em? Hnama min din a, remna min petu Pathian lung a awi kan ring em? Tun ang zela kal hi a la ṭha tawk nge koki thlak a hun tawh?

Peace Accord ziah hun lai leh tun hun thlir chuan, kan ram hmasawnna a nasain a ropui em em a. Amaherawhchu, heng hmasawnnate hi ram hmangaihna avanga kan hmathlir tihhlawhtlinna nge, khawvel changkannain min hnuh ve zel vang tih erawh ngaihtuah tham tak a ni. Central Sawrkar policy ni lo, Mizo pa irawm chhuak policy, a ram anga hma kan sawnpui lawih sawi tur kan nei em le?

Ram hruaitute leh mipuite, hei hi ka zawt duh che u a ni. Pathian zawn chhuah ram kan ni tihah hian kan lungrual tlang em? Pathian hian kan ram leh hnam din chhuahna tur hian ruahmanna, hmathlir mumal tak a neih kan ring em? Chungte chu kan hriat ve ngei a duh kan ring em? Tute emaw hmangin a lo puang chhuak reng tawh a, ram aia mahni kan inhmangaih zawk avangin kan lo ngaihthah a ni mai lo maw? Beng sikin inngaihtuah ang u!

Kum 40 a liam tawh a, ram hmangaihtute au hla erawh a la ngai reng mai. Dam khawchhuahna atana mamawh hmasa ei leh bar, tui thianghlim, mipui nawlpui hriselna bakah, hmasawnna bul ṭhut kawlphetha, inkalpawhna ṭha, zirna ṭha, thingtlang tihhmasawnna te tho hi kan la chai mek a ni. Kan ram hruaitu lu ber atan pawh kum 40 liam ta a mite tho kha an la inleh-thal zak zak bawk a. Kan tleirawl laia Sudden Muanga comics-a ka lo natpui ve em em ṭhin, “Mizoten long term policy kan hrethiam lo,” tih kha rilruah a lo lang leh ṭhin.

Mizo pa hrawk tlaina ber buhfai-ah tak ngial kan la intodelh lo hi a pawi em em. Tunah hian kum khat chhunga kan buhfai mamawh chu 180,000 metric tons (10 quintal = 1 metric ton) vel a ni a, kan thar chhuah erawh 30-33% chauh a ni. Tlangram cheng chhe taka cheng kan ni tiin chhuanlam kan siam a, cheng vaibelchhe tam tak ram pawnah a luang ral mek a ni. Tunah hian phai, leilet hmuna siam theih hi 78000-hectare chuang kan nei a, buh chinna atana hman hi 20% vel awrh chauh a ni a. Chumi zingah chuan, hnam dang inhlawhfa enkawltir tam tak an awm bawk a ni. Technology thar ngai lova kan thiamsaah pawh heti hi kan nih chuan, rambuai kara Zoram dung leh vang fang a, Mizoram intodelhna tur atana ngaihtuahna lo sengtute beisei kha kan va pha dawn lo chiang em!

Kan ramah hian, mimal leh chhungkua anga thleng sang tak tak, nasa taka hma sawn tawh kan awm. Amaherawhchu, a ram leh hnam ang chuan kut kan la dawh mek zel a ni. Hei hian kan rilru sukthlek leh khawvel thlir dan a hruai nasa em em a. Dam khawchhuahna hi mi nawlpuiin kan buaipui ber a la nih chhung chuan, rethei intihna, indaih lo nia inhriatna a bo thei lo va, mahni aia midang dah hmasak a harsa a, hma lam thui tak thlir a har a, hamṭhatna hmuh mai theih panin kan tlan ruak ruak mai a ni.

Kum 40 kan lo tling ve ta a, puitling taka thil kan ngaihtuah a hun ta. Tun maia kan puarna tur, chaw dang ral, a thlawna thil sem tawk tarh a, chhuan chham lo, lei kang tak tak thei si lo, anmahni mamawh renga min dah duhtute kan thliar thiam a hun. Naupang anga thudik chanve, ‘dawt var’ leh ṭawngkam thiama min thlem tumtute hian min zahna an nei lo tih hre rual kan ni tawh a. Puitling kan nih angin, inzah tawn takin i indawr tawh ang u.

Pathian zawn chhuah ram kan intih a, “Ram hi Lalpa ta a ni,” tih kan pawm chuan, kan kal zelna turah Pathian Thu leh ram hruaina hi kan dah hran a thiang tawh lo. Ram hruai hna hi mipui rawngbawlna mai ni lovin Pathian rawngbawlna a ni. Kohhran hruai tura kohte, missionary tura kohte an awm ang hian ram hruai tura kohte pawh an awm ngei ang. Khawkhen laiin Elija kha, Pathianin a tirhna hmun Kerith luiah a awm a, a mamawh pek zel a ni. Pathian mitmei chauh veng a, koh nihna hmun a, koh chhan tihlawhtling tura rinawm taka awm hi, Pathian thuam chakna dawn theihna, hmuingilna a ni. “A kotu che u chu a rinawm a, tih pawh a ti bawk ang,” (1 Thess 5:24) tih ziak a ni.

Koh lohva ‘eih’ hi thil zahthlak, mahni leh midangte tihhrilhhaina a ni. Hringnun hi inkhelhna (game) emaw ti, khel thiam, thleng sang tak tak an awm ṭhin. Chung mite chuan tute mai pawh hi a chhawng sang zawk an thlen theihna atana rah chhan angin an en a, hmelma leh ṭhian kumhlun pawh an nei thei lo. Heng mite hi mi hlauhawm an ni tih kan hriat a, an tuh rah an seng huna kan tawrh ve loh nan anmahni nen inzar zawm loh a him ber a ni.

Kum 40, hun inthlak thleng lai, hun pawimawh lutukah kan awm mek. Tuna chhuan awm mekten mawhphurhna kan neih chu, kan ram leh hnam din chhuahna tur hian Pathianin hmathlir a nei tih hriat a, chumi tihhlawhtling tura hma lak a ni. Pathian ruahmanna hre turin, inngaihtlawmna nen, a ring apiang ni lova Pathian aw kan ngaihchan a pawimawh. Tichuan, Pathian ṭihna hrui vuana, mihring tihlawm tum lova Pathian mitmei chauh venga kan thawh chuan, ral lehlamah kan inthen kai ngei ang.

- Juliet C. K. Lian