NAHAIA CHU NI SE …

Mizoten thawnthu ngaihnawm leh zirtir nei ṭha tak tak kan neih zinga pakhat chu Chhura leh a nau Nahaia chanchin hi a ni ngei ang. Chhura thawnthu pakhatah chuan, chengkek kungah a lawn theih loh avangin, a rah ṭha tak tak a khawih phak reng kha, “Nahaia (Na-a) chu ni se heti hian a lo mai tur,” a ti a ti a. Nahaia ni lovin Chhura a nih miau avangin a tih theih reng tura lang kha a ti thei tlat lo. Hmanni deuh khan group pakhatah Ruatfela Nu-in, “Pu Hawla te, Pu Zorama te, Pu Duhawma te hian engati nge Lee Kuan Yew ang nih hi an duh loh le, nih theihna chance 99.9% an nei sia,” tiin a rawn ziak a. Hei hi ‘From Third World To First’ tih lehkhabu, Lee Kuan Yew (1923, Legendary, Visionary Legacy) ziah a chhiar aṭanga a rilru a ṭhahnemngaihna luang liam niin a lang.

Mizo zinga journalist lar tak pakhat, Pu HC Vanlalruata’n a ziah (Vanglaini, 08.11.2021)-ah chuan Chhura kha a mawl lo va, a unaupa Nahaia kha a thatchhiain Chhura thil neih hrang hrang kha a awt ve em em a, Chhura chu bumin a neihsak ta a; Chhura khan unau mualpho ai chuan a remtihna thlapin a inbumtir a, mawl tak angin a awm der a ni, a ti. Engpawh ni sela, hnatlan nikhuaa ṭha tak leh felfai taka hnathawh kan duh chang a, “YMA takin,” kan lo tih ṭhin ang hian, thil tih theih leh tih awm taka kan ngaih; mahse, tih ni si lote kan hmuh changin, ruahmanna thiam leh fing zawk Nahaia/Na-a nihna rilru ang pu se chuan, hetiang hian a lo ti tawh ngei ang, tihnain “Nahaia (Na-a) chu ni se, heti hian a ti mai tur," kan ti ṭhin.

Hemi aṭang hian ram leh hnam hmasawnna chungchanga Lee Kuan Yew hnuaia Singapore ṭhan dan te, South Korea rama Kristian tlem zawkin an ram an nghawng dan leh kan ram dinhmun tawi tein lo thlirho dawn ila.

Lee Kuan Yew hi kum 1959-1990 chhung Singapore-ah Prime Minister niin, khawvela hmasawnna langsar leh ropui ber tih theih hial khawpa lar, Singapore danglamna leh siam thar lehna thlentu a ni. Kum 25 chhungin ram rethei, third world aṭangin khawvela ram changkang ber pakhatah a hlangkai thei a ni. Kum 1965 khan an per capita GDP chu US$920 a ni a, 2000 khan US$23,300 -ah an inhlangkai hman a. Chutiang bawkin literacy rate pawh 72% aṭangin 92% ah a chho bawk. Hetiang thleng tura an hmalakna pawimawh tak tak zinga ṭhenkhatte chu –

• Sumdawnna leh ram sum leh pai dinhmun siam ṭhatna

• Sorkar inrelbawlna ṭha

• Zirna siam ṭhat

• Chenna in leh lo nghet din

• Kawngpui leh inkalpawhna ṭha siam

• Khawtlang nun siam ṭhat

• Rorelna dik tun din leh

• Ram mipuite rilru-a neitu nihna nghet taka tuh

Singapore ram, Mizoramin harsatna nasa tak kan tawh laia ram hnufual tak ni ve ṭhin, Mexico leh South Africa te nena intluk tlang reng ṭhin kha, kum 1990 a rawn inher chhuah meuh chuan, Israel-te nen inang khatin a rawn awm chho dawrh mai. Tunah phei chuan an ram hmasawnna ruhrel leh engkim mai hi khawvela a ṭha berte nen intluk tlang leh tehkhin phakah a awm vek tawh. Ram hmasawnna leh inthlak thlengna lian tak a thlen reng rengin Singapore-model hi sawi hmaih theih a ni lo.

Sakhuana lamah pawh Kristiannain ram leh hnam hmasawnna a nghawng dan sawi apianga rilru a lo lang leh sawi hmaih theih miah loh chu South Korea hi a ni. An rama mihring 30% vel chu Kristian niin, chung zinga hmun thuma ṭhena hmun hnih chu Protestant an ni. Tunah hian khawvela Missionary tir chhuak tam ber dawttu niin, ram hrang 156 chuangah rawngbawlna an kalpui mek a ni. Kristiante hi a tlem zawk nimahsela, an ram leh hnam din chhuahna, hmasawnna leh tun dinhmun thleng tura sawrkar hmalaknaah hian an ṭangkaiin, mawh an phur thui hle. Ram pum huapa hmalakna leh hmasawnna hrang hrang, Kristianten a ṭha lama nghawng an neihna langsar ṭhenkhatte chu hengte hi a ni –

• Nungchang leh thlarau lama siam thar lehna

• Zirna siam ṭhat

• Hriselna dinhmun siam ṭhat

• Khawtlang nun siam ṭhat

• Mipui rorelna leh mimal chanvo chawi kan

• Khawvel puma Chanchin Ṭha hril

• Sumdawnna leh nunphung inkaihhruaina

Mizoram kan thlir a, mahnia ro inrela kan awm, State puitling kan nihna pawh kum 40 dawn a ni ta. Mahse, kawng hrang hranga tehin, hmasawn leh changkang kawngah hmabak kan la ngah hle. Ram dang leh Mizoram pawna zin nikhua a, rilru kaptu lian tak pakhat chu, lo let lam a, Lengpui Airport a ni emaw, Vairengte Check-gate a ni emaw, kan vahchhuahna a kan thil hmuh leh tawn – kawngpui, hmasawnna ruhrel, basic infrastructure leh facility hrang hrang, kan ram a mi nen a lo inthlau ta lutuk ṭhin hi a ni. Thil tih theih ngei, tih tura kan beisei; mahse, tih ni si lote avang hian chhungrilah rual awt, rilru na, beidawng rum rum leh hrehawm taka kan awm chang a awm fo ṭhin. Ṭawng khat hmang, ram ralmuang leh nuam, kawng tinrenga Pathian malsawmna dawngtu, Kristian ram leh Pathian ṭihna ram inti bawk si hi eng vangin nge khawvel ram changkang tak pakhat emaw ang hian kan awm theih hauh loh? Thil tih theih tak tak a ni em? nge Nahaia ni lovin, Chhura rilru put hmang ang tho pu mi kan nih avangin kan beisei ngam lo zawk?

July ni 2, 2026 khan helai hmunah hian ‘Kum sawmli fiahna paltlang tawh Mizoram’ tih article ṭha tak mai, Juliet C.K Lian hnen aṭangin kan hmu a. Ni e, kum 40 hi kum pawimawh tak mai a ni a, Bible hmun hrang hrangah a pawimawhna hmuh tur a tam hle. Mupui hi kum 40 vel a nihin a insiam thar leh ṭhin an ti a; chutiang bawkin mihring pawh hi kum 40 velah chuan insiam thar kan mamawh fo ṭhin. Mizoram pawhin kum 40 thleng tur atan hian inbuatsaihin, intodelh ram, mi tin thleng phak hmasawnna tluantling leh Pathian ṭih ram ni tura kan hmalaknate kan her rem a va ṭul tawh em!

Sawrkar chak leh ngelnghet tak kan hrawn mek a. Kohhran lamah pawh, pawl hrang hrangah awm mah ila, kalphung ṭha leh mumal tak kan nei a. Lal Isua thupek hnuhnung ‘Chanchin Ṭha puan darh’ ngaina em em leh chak taka bawhzui mektute, inpumkhatna tura theihtawpa thawk chho mekte kan nei. Tlawmngai pawl (NGO leh CSO)-te pawh ram dang leh hnam dangte awh ngawih ngawih, ṭha leh chak em em te kan nei mek. Remna leh muanna ṭha tak, midangte awh ngawih ngawih kan nei a; mikhual chunga ṭhat chhuah chungchangah pawh kan che ṭha hle. Chutiang taka awm mek chung si chuan, eng vangin nge kan beisei ram kan thlen theih hauh loh a, hemi kawng pawh hi zawh hlei thei lova kan awm?

Tunlai khawvel thang chak tak, inelna sang tak karah hian hmasawn zel turin Chhura rilru put hmang ang kha kan la paih theih loh vang a ni mai lo maw? Mahni intodelhna kawng zawh a, rim taka thawk tura infuihna lam aiin, a thlawna sawrkar leh hmun dang aṭanga ṭanpuina dawn kan intihhmuh a, chumi kawngah chuan kan tlan chak hle. Thawh chhuah leh pek let tur nei mang si lo hian thil dil tur chuan kan tuan ṭha viau bawk si. Tun hma lama kan hotuten fiamthu deuha, “Delhi drip khaiin kan nung,” an lo tih ṭhin kha, State puitling kum 40 dawn kan nih hnu pawh hian kan dinhmun a la ni tho niin a lang. Hawh teh u, i ngaihtuah tlang teh ang u. Ram hmasawn leh changkang kan nih theih lohna, kan rilru put hmang leh thil dangte hi siam ṭhain, kan thlak a ngai a ni.

Chumi atan chuan thil danglam tak kan mamawh lem lo. Thawhrimna, rinawmna, lungrualna, rilru put hmang dik leh thinlung chhungril aṭanga Pathian ṭihna tak tak nen thlentir mai theih a ni. Ram changkang leh hmasawn zawkte pawh hi hmasawn sa ni lovin, zawi zawia hmasawnna kawng zawh a, tun dinhmuna ding thei an ni. Siam thar lehna (transformation) hi pawn lam aṭanga ṭan lovin, rilru chhungril inzirtirna leh rilru put hmang dik aṭanga ṭan tur niin a lang. Chumi kawng zawh tur chuan kan rilru put hmang thlak danglamin, a chunga kan tarlan ralthuamte khi inbel ila. Chhura’n, “Nahaia chu ni se,” a tih ṭhinna rilru kha paihin, Nehemia ang a, “… nimahsela, kei zawngin Pathian ṭihna avangin chutiang chu ka ti ve lo,” (Neh. 5:15) kan tih ve theih a, kan tih ngam phawt chuan, Pathian malsawmna zarah, kan beisei ramah Lalpa, kan Pathian hian min hruai lut ngei ang.

- Dr. Lalbiakmawia Ngente