Guest writer
NexGen
NAUPANGTEA LEHKHA ZIRNA KAWNGA HARSATNA CHI HRANG HRANG
Zirna hi mi zawng zawng tan a ni a. Nimahsela, naupang ṭhenkhat tan chuan lehkha chhiar, ṭawng, ziah, chhiarkawp chawh, ngaihtuahna hman kawp te hi a harsa bik em em a ni. Heng harsatnate hi ‘Learning Disabilities’ tih a ni. National Institutes of Mental Health and Neurosciences (NIMHANS) in a tarlan dan chuan, ‘Learning Disabilities’ tam ber chu naupangte school-a an kal lai, kum 5 aṭanga kum 16 inkarah hian an hre chhuak tlangpui a ni. Rilru lam harsatna emaw, zir peih loh leh thatchhiat vang emaw a ni lova, thluakin information a dawnsawn dan leh a hman chhuah danah buaina a awm vang zawk a ni. World Health Organization leh Dyslexia Association of India te zirchiannaa a lan dan chuan, naupang school kal zingah 10% - 14% hi ‘Learning Disabilities’ nei niin an tarlang a ni.
Zirna kawngah naupangin harsatna tam tak a nei thei a, chung zinga langsar zual deuhte chu, in lamah nu leh paten kan lo hriatthiampui ve nan, tawi fel tak leh hriat awlsam thei ang bera sawi kan tum dawn a ni.
1. Naupang lehkha chhiar lama harsatna nei (Dyslexia) – Thil ngaihthlak, ṭawng, thil chhiar leh hawrawp mal te te hriat hran kawngah harsatna an nei a, thu lam dik loh leh hriat pawlh an nei ṭhin a ni (entirnan - b leh d). Naupangin thil chhiar lama harsatna an neih hian nal takin an chhiar thei lo va, muang ban chatin an chhiar ṭhin a ni.
2. Naupang ziah lama harsatna nei (Dysgraphia) – Kuta thil an ziahin pencil hum leh hman an harsat a, hum nghet rei thei lovin an kut a kham hma. Hawrawp mal an ziahin line pelin an ziak nasa, a inkar hlat zawngte a inang lova, rilrua an ngaihtuah kha ziah chhuah harsa an ti ṭhin.
3. Thil chhut leh chawh chhuah lama harsatna (Dyscalculia) – Chhiarkawp chawh leh chhut chhuahah te, belh leh paihah te, number chhiar leh thil len zawng inan loh dan an man har. Dar zat, hun leh pawisa chhut dan turahte harsatna an nei.
4. Chet dan leh balance lama harsatna (Dyspraxia) – Kut, ban rek, kut zungṭang hmanah te, taksa ding lam leh vei lam hman kawpah te, mit leh kut a ruala thawh dun tir lamah te, an taksa chet leh balance danah te harsatna an nei.
5. Ṭawng hriatthiam leh sawi chhuah lama harsatna (DysphasiaṭAphasia) – Mi dang thusawi an hrethiam har a, eng nge an sawi tih an man har. Lehkhabu an chhiar pawhin an thil chhiar lai hriatthiam an harsat a, an rilrua an ngaihtuahte sawi chhuah kawngah harsatna an nei.
6. Mita thil hmuhte thluakin a awmzia a hriat theih lohna harsatna (Visual processing disorder) – Thil chhiarah te, black boardṭwhite board a thil ziak copy te, milem leh thil pian dan (shape), map, chart leh graph hriatthiamna kawngah te harsatna an nei.
7. Ri chi hrang thliar lama harsatna (Auditory Processing Disorder) – Hei hi bengngawn vang ni lova thluakin ri a dawnsawn dan a buai vang a ni. Ri nuaih nuaih karah ṭawng an man fuh hlei thei lo a, lehkha chhiar leh spelling an harsat a, ṭawng dang zir an harsat.
Heng harsatna nei naupangte hi engtin nge kan enkawl/ṭanpui ang?
A chunga kan sawi ang harsatna khi naupangin a lo nei palh a nih chuan, a rang thei ang berin puihna an mamawh a, mi thiam panpui vat tur a ni. Nu leh pate pawhin zirtirtute kutah chauh dah ringawt lovin, theih ang tawkin zirtirtu leh naupang kha lo puih ve tur a ni.
Zirna kawnga harsatna (Learning Disabilities) hi damdawi eia dam mai tur chi a ni lo va; mahse, enkawlna leh ṭanpuina dik nen chuan naupang hian an theihna an hmang chhuak thei lutuk a ni. Nu leh paten fate nihna kan pawm thiam tur a ni. Heng harsatna kan tarlante hi an lo nei a nih pawhin, zahah la mai lovin, mi thiam zawkte pan pui vat tur a ni. Hetiang kawnga mi thiam bik, anmahni enkawl theitu tur doctor te, Clinical psychologist, Audiologist, Occupational therapist te panpui mai tur a ni.
Social Welfare Department hnuaiah Child Guidance Center (CGC) Laipuitlang-ah te, Child Development Center (CDC) Ramhlun-ah te, engtik lai pawhin mi thiam rawn tur an awm a ni. Naupang harsatna a zirin therapy hrang hrang an mamawh danin an lo pe mai dawn a ni. Naupangin enkawlna dik tak, mi thiam hnen aṭanga a dawn hian nun dan phungah leh zirna kawngah hmasawnna nasa tak a nei thei a ni.
Kan faten heng zirna kawnga harsatnate hi an lo nei a nih chuan–
1. Mi dang nen tehkhin/khaikhin loh tur – Nu leh pa ṭhenkhat chuan an fate mi dang nen an tehkhinṭkhaikhin ṭhin a, hei hi tih loh hram tur a ni. An inrin tawkna a tichhe thei a, an talent bik a tibo thei a, rilru natna leh lungawi lohna siamin, anmahni an inhmuh hniam phah thei a ni. An thil tih ṭhat tlem te pawh fak sakin, an hmasawn danah anmahni leh anmahni chauh teh tur a ni.
2. Harsatna an nei a ni tih pawm thiam – Faten harsatna an nei a ni tih pawm thiam hi nu leh pate tan a harsa em em a; mahse, a pawimawh lai ber a ni. Zirna mai bakah thil dangah pawh, an thiamna lai chawimawi a, fak a, fuih phur hian, anmahni pawm thiam leh hrethiam nu leh pa an nei tih an inhria a, an thla a muangin, an hahdam ṭhin a. Nu leh pate leh fate inkarah inpawhna ṭha tak a awm phah thei a ni.
3. Dawhtheihna nen a zirtir – Ṭawngkam ringawta naupangte an tih tur hrilh lo va, an tih dan tur ṭha tak leh felfai taka hrilh a, tihpui hian an rilruah a lutin, an hre hma bik a ni. Thil tih tur kan hrilha an hriatthiam mai loh pawhin, dawhtheihna nen uluk takin hrilh nawn mai tur a ni. Ṭawngkam vin tak leh awki sang taka hrilh hian naupang a tihlauthawngin, a tithlabar a, an inrin tawkna a tihniam thei a ni.
4. Zirtirtute nen thawhho – Sikula an zirtirtute biain, harsatna leh zirtirna an mamawh dan tlang taka sawi puiin, zirtirtute nena thawh hona ṭha neih a pawimawh. Zirtirtute pawhin an harsatna uluk taka ngaithlain, an harsatnaahte puih an tum tur a ni.
5. Kut leh mit hman dun thiam zirtir – Thil tih dan tur hriat chauh a tawk lo va, an hriatna chu an kut hmanga chet chhuahtir thiam a ngai ṭhin. In lamah pawh harsa lem lo takin an tih theih awm tawk tihpui theih tam tak a awm. Lehkha pawh thler/pawh darh, fian hman zirtir, mahnia chaw bar tir, ball pass leh puzzles, drawing, painting etc, hian an kut leh mit hman dun thiamna kawngah nasa takin a pui thei a ni.
6. Thil zir an ni tih inhre lova zirtirna pek – Naupangte hi thil pakhatah rei tak an insawr bing theih loh avangin, infiamna hmangin zirtirna awlsam takin a pek theih a ni. Kut ben chhiar, musical chair, ramsa lema chan, play-dough, balloon ham, thlalak/thil lem entir, thawnthu hrilh a, a hnuah zawh lehte hian an zirna kawngah a pui thei a ni.
Pathian hmangaihte vek kan ni
Jeremia 1:5-ah chuan, “Pum chhunga ka siam hma chein ka hria che a, Chhul ata i chhuah hma pawhin ka serh hrang che a …,” tiin Pathianin Jeremia hnenah a sawi a. Amah ang bawk hian naupangte hi Pathianin hmangaih leh duh tak a, chhan neia a siam vek an ni. Kan fate hi theihna dang bik emaw, zirna kawnga harsatna nei an nih pawhin, tihpalh thil thua lo piang an ni lo va, Pathian hremna emaw, anchhia emaw an ni hek lo. Pathian kutchhuak, A duh dan taka a siam, A ropuina lan chhuahtirna tura a ruat bikte an ni zawk a ni. Nu leh pate hi Pathianin, a aiawh a, khawvela anmahni enkawltu tur leh venghimtu tura a dahte in ni a. Chuvangin, dawhtheihna nena khawvel hmachhawn puitu tur in ni. Beidawn chang leh hahthlak tih chang a awm ngei ang; mahse, beidawng hauh lovin, Lalpa nen chuan engkim tih theih a ni tih hriaiin, lo inti chak hram hram ang che u.
- Rosie Lalhlimpuii