Guest writer
NexGen
ṬHALAITE ZINGA THARUM THAWHNA HI ENGTIN NGE NI ANG?
Ṭhalai tam takte hian eng vangin nge tharum thawh an chak tlat a, midangte chunga kutthlak an pawisak loh? A ṭhente phei chuan nuam an ti zawk emaw tih mai turin an thil tih an chhuang tlat a, hlawhtling riauva an inhriat tlat mai le? Heng zawhnate hi kan chhan theih loh va, a tuam dam hna kan thawh vat loh chuan, kan hma hun tur hi thim thuah hnih an sawi ai pawhin a hlauhawm lovang tih a sawi theih loh a ni. Midang dem tur zawng ringawt lovin mahni inenfiah chungin, pawi khawih chakna sual lian tak lak aṭang hian ṭhalaite kan chhan chhuah a ngai tak zet zet a ni. Eng pawh nise, hetiang rilru an put chhan ni theia langte hi lo thlir hmasa dawn teh ang.
1. Chhungkua - Kan ṭhalaiten mi kutthlak a, tharum thawh an chak chhan pakhat nia lang chu an lo chawr chhuahna chhungkuain a zir loh vang a tih theih awm e. Chhungkuaa nu leh pa kut inthlak hmu ṭhinte leh nu leh pa kut tuar ṭhin naupang zingah tharum thawh chakna hi dan zawh rual lohvin a inmung ṭhin a. Zirtirna leh kaihruaitu ṭha an neih loh phei chuan ui thlun ṭhan chhuah ang mai hian an ri nghal phat ṭhin.
2. Seilenna boruak (Environment) - Gen Z naupang lam leh Gen Alpha upa lamte (kum 2005 hnu lama piangte) hi technology lama hmasawnna nasa taka thlen lai, chhungkua leh khawtlang, Kohhran leh ram inrelbawlna a tlakhniam lai taka piang an ni a, an vanneihna leh vanduaina a inchen viau awm e. Khawvel changkanna tukverha an dah rualin kaihhruaina ṭha an dawng lo zui nghal zat bawk a. Ngun taka ngaihtuah phei chuan an khawngaihthlak letling hial zawk a ni. Nunphung dik zirtirtu leh thlitfimpuitu an neih loh avangin an thil hmuh ṭhin tam takte chu a ve tur renga ngaiin, pawisak neih lohna lian tak an nei mek a ni.
3. An thil hmuh ṭhin - Kan ṭhalai tam takin hmuhnawm an tih leh an en ṭhin hi a lo rapthlak thei khawp mai a. Tleirawl ṭhenkhat phei chuan, mi nawlpuiin kan en duh loh, tualthat lai te, insawi sa lai te leh, sports lamah pawh UFC leh kut lawnga inhnek tih te hi an atchilh bur mai a. Zing tin, zan tin hetiang an en hian, an hriat loh hlanin anmahniah tih ve chhin chakna leh a taka chantir duhna a siam nasa hle a ni.
4. Mobile/Computer Games - Kan rawltharte buaipui mobile/computer games tam zawk hi chu action lam a ni tlangpui a. Mutmu pawh tuah hleithei lovin zan khaw tairek thlengin an khel a, stage sang tak tak thleng tawhte pawhin chak loh chang a awm lo thei lo va. Chu chuan thin tawt a siamsak a, thinurah an la a. Thil ho teah pawh an thinrim a sosang vak a, midangte kut thlak pawisak lohna a thlen fo ṭhin.
5. Korean Drama - Korean drama leh film kan en ṭhin ṭhenkhat hi zirlai tleirawl tê tê chanchin niin, ‘bullying’ (aia naupang leh ngam zawng tihduhdahna) te hi a lo tam em em mai a lo ni a. Korean rama a taka thil thleng an chan chawp leh te pawh a awm nual mai. Hei hian kawng tam takah kan tleirawlte rilru a hruai kawi nasa thei hle tih a hriat a. Zirlai naupang, uniform ha chunga inphek sual ta mai mai leh, sikul dang naupang, a huhova sawisak rawn thlengin kan ramah a tam ta hle.
6. Social Media - Kan ṭhalaite chak ber pakhat chu social media-a invawrh lar a, follower (zuitu) ngah a ni a. Chu mi tur chuan content (reels, shorts, video clip) neih a ngai ta ṭhin a. A tirah chuan thil pawi tham an buaipui nghal mai lo va, YouTube, Instagram, Facebook, leh TikTok a midang tih dan zir chhawngin, an entawn a. Pawisak nei vak lo ṭhenkhatte chuan midang kut thlak leh chutiang lam hawi video siamte an lo ching chho ta zel a ni. Mizo zingah pawh mo fel leh sual tihte chu kan ṭhalaite en duh zawng a ni chho ta a. Kut inthlak lai leh insual lai video neihte chu intihtheih nan an hmang ta hial a ni.
7. Pathian ṭih kan inzir tam tawk loh vang - A chunga kan sawi tak zawng zawng khaikhawmna nia lang chu Pathian ṭih kan inzir tam tawk lo va. Kan nun kaihruaitu tur ber kan hriat lohna hian sual kawng min zawhtir mek tih hi kan ram hlimthla tak tak lo lang chhuak chu a ni. Buaipui ber tur kan hlamchhiah chhung chuan kan ṭhalaite hian kawng dik an zawh thei dawn lo va, dan leh thupek pawisak lohna hi a rem tak tak thei ngai lo vang. Chuvang chuan, Pathian thu hmanga kan ṭhalaite nun siam ṭhat leh hi kan tum bulpui ber tur chu a ni ngei ang.
A DAMDAWI ENG NGE NI TA ANG?
1. Bible-ah kan kir leh a ngai - Kan ṭhalaite nun kawng dik zawhtir leh tur hian thil dang zawng aia pawimawh hmasa ber chu Bible zirtirna ngaihhlut leh dah pawimawh hmasak hi a ni. Mahni ṭheuh inzawt ta ila, kan nun a ṭha zawnga kaihruaitu ber chu Bible (Pathian thu) zirtirna kan nuna kan seng luh vang a ni kan tih ṭheuh a rinawm. Kan ṭhalaite zingah Bible zirtirna dawngsawng duh lo an tam tial tial a; Pathian thu ngaihhlutna leh ngaihsakna tlak hniam zel rah kan seng mek. Bible-ah kan kir leh a ngai.
2. Chhungkua inrelbawlna ṭha – Chhungkua hi engtin nge kan kalpui zel dawn tih hi ngaihtuah tham a tling ta. Nupa a insiam a, fa neih a, in leh lo ṭha tak din a, eizawnna ṭha tak neih hi chhungkaw ṭha teh nan kan hmang a, chu chuan tun hi min thlen a ni. Chhungkaw ṭobul a fuh loh chuan Kohhran, khawtlang leh ram hian hma lam hun thui tak a nei thei dawn lo. Chhungkua inrelbawlna fel leh ṭha hi kan ṭhalaite nun kaihhruaina tura damdawi ṭha a la ni reng fo.
3. Ngaihsan tur ṭha pek - Kan ṭhalaite tuihalna leh mamawh ber eng nge tih inzawt ta ila, a chhanna hnai vai ber pakhat chu, ‘Ngaihsan tur ṭha’ tih hi a ni ngei ang. Ṭhalaite hian ngaihsan tur hi an zawng ruai a ni ber a, chung mite anga awm chakna leh duhna an nei nghal zat a. Ngaihsan tur ṭha an hmuh loh vanga a ṭha lo hnung zui hi an tam zawk mah awm e. Kan naupan lai chuan pastor, missionary, upa leh zirtirtu te nungchang leh chetzia khan kan nunah thuk takin hmun a luah ṭhin a. An nih ang kha va ni ve kher lo mah ila an nungchang ang kha neih kan duh ṭhin a ni.
4. Ram hruaitu ṭha kan mamawh - Kan ram hruaitute, kan Chief Minister emaw, MLA te hi ṭhalaiten fiamthu thawhna tawk vel leka an ngaih chuan kan ṭhalaite nun hi siam ṭhat a harsa ngawtin a rinawm. Mipuiten loh theih lohva an thu an zawm theih nan ram hruaitute an insiam ṭhat a pawimawh. Dan leh thupek kengkawhtu turin an eiruk a, dan an pawisak lohna hian nghawng a nei lian lutuk a, kan ṭhalai tharum thawh ṭhinte hian an pawi khawih hi eng thamah mah an ngai lo mai ang tih hi thil hlauhawm tak a ni.
5. Zirna ṭha kan mamawh - Board Exam-a 100% pass hi sikul ṭha tehna atan kan hman a, result ṭha tehna atan exam pass chauh hi kan duh tawk chhung chuan zirna kawngah hma kan sawn dawn lo va, ṭhalaite nungchang kan siam ṭha thei dawn lo a ni. Education tum ber ‘Overall development’ hi kan thar thawh leh a, hlawhtlinna kan teh dan kan thlak a hun ta hle. Kan zirlaiten aia upa zah nachang an hria em? Chhungkua/khawtlanga mawhphurhna an hlen ṭha em? Ram hmangaihna an nei em? Pathian an ṭih em? tihte hi kan tehfung a nih hunah kan ṭhalaite nun hi kan siam ṭha thei chauhin a rinawm.
6. Hnamah kan chian a ngai - Pathianin hnamah min din a, chumi ngaihnepna chuan mihring nun a tichhe thei tih hriat a pawimawh hle mai. Mizo nih zak tlat ṭhalai kan siam mek tih hi kan ngaihtuah thleng pha lo fo. Mizo ṭawnga ṭawng inhremna sikul hi engzat tak awm ang maw? Mizo ṭawng hman hi changkan lohna leh mi hnuaia awmna nia kan ngaih chhung chuan tleirawlte rilru hliamin a awm fo dawn a ni. Sap ṭawng kan ngaihsan dante hi a letling tlat a, pawl ruk zirlai, mahni ṭawnga ziak leh chhiar la thiam lo kan siam chhuak mek. Mizo ṭawng min petu Pathian hi a zahawm hle. Mizo ṭawng aia ṭawng dang thiam hmasaktir kan tum avangin ṭhalaite hnamah an chiang lo chho mek a ni.
7. Pathian ṭih - Kan ṭhalaite nun siam ṭha leh tura pawimawh tawp khawk, a bul leh a tawp, kawng dang zawng zawng a inkhar hnu pawha beiseina min pe thei awm chhun chu Pathian ṭihna hi a ni. Pathian ṭih chu finna bul a ni a, sual huat a ni bawk. Inngaihtlawmna leh Lalpa ṭih man chu sum te, chawimawina te, nunna te a ni. Heng thu chauh pawh hi kan ṭhalaite nunah hian tuh theih ila, an nun tuihalna hi kan tireh thei ngei ang.
- Lalnunsiama Khalthang