ZIRTIRTU : MIZORAM HMA LAM HUN SIAMTUTE

India ramah September ni 5 hi Teachers’ Day atan kan hmang ṭhin a. He ni hi India ram President pahnihna, philosopher, scholar leh educationist ropui Dr. Sarvepalli Radhakrishnan pian champhaphak a ni. Kumin 2026 hian Inrinniah a tla a, vawiinah hian hmang turte an awm avangin Teachers’ Day pualin he article hi ka han ziak a ni. Teachers’ Day hi zirtirtute hnena lawmthu sawina ni chauh ni lovin, mi mal nun, chhungkua, khawtlang leh ram pum hma lam hun siamtu an nihna kan hriatpuina ni a ni.

Zirtirtu chu zirlaibu-a zirlai zirtirtu chauh ni lovin, hriatna petu, kaihruaitu, thurawn petu, nungchang siamtu, fuihtu leh hma lam hun buatsaihtu a ni. Zirtirtu ṭha chuan zirlai pakhat nun chauh a thlak danglam lo va; a zirtirna chuan chhungkua, khawtlang leh ram pum pawh a nghawng thei a.

American historian Henry Adams chuan, “Zirtirtu chuan zirlai nun a thlak danglam a; a zirtirna nghawng chu khawiah nge a tawp tih a hriat theih loh,” tih a sawi a. He thu hian zirtirtute hnathawh rah chuan a thlen thuizia chiang takin a sawifiah a ni. Zirtirtu chuan a zirlaite nunah eng angin nge nghawng a neih dawn hre vek lo mahse, a thu sawi emaw, a fuihna emaw, a zirtirna emaw chuan an nunah nasa takin thu a sawi thei tih a lang a ni.

Zirtirtu leh Nungchang Siamna

Zirtirtu chuan thutak, rinawmna, inthununna, inpekna, mite zah thiamna, khawngaihna leh mawhphurhna te zirlaite nunah a tuh thei a. Tlawmngaihna hi kan hnam nunphung pawimawh tak a nih angin, mi dangte tana inpekna, harsatna tawkte ṭanpui leh khawtlang tana hna thawh hi zirtirtute chuan zirlaite nunah an zirtir thei. Chuvangin, zirtirtu chuan hriatna chauh a pe lo va; nun dan ṭha pawh a zirtir a ni.

Zirna chu exam pass a, certificate leh hna neihna chauh a ni lo va. Zirlai chuan mark ṭha tak nei mahse, mi dangte a zah loh a, mawhphurhna a pawm loh leh khawtlang tana ṭangkai a nih loh chuan zirnain a tum ber chu a thleng kim lo tihna a ni.

Isua: Zirtirtu Ropui

Bible kan en chuan Isua chu zirtirtu ropui tak a ni tih kan hmu a. A naupan lai khan Jerusalem Temple-ah ‘Zirtirtute’ karah a awm a, an thu a ngaithla a, zawhna pawh a zawt a (Luka 2:46–47). Isua chu ‘Zirtirtu/Rabbi’ tia koh niin Johana 13:13-ah Isua chuan a zirtirte hnenah, “Nangnin Zirtirtu leh Lalpa min ti ṭhin; in tidik e, ka ni ngei reng a,” tiin a sawi kha.

Isua zirtirna hian hriatna pek bakah hmangaihna, hriatthiamna, khawngaihna, rinawmna, inngaihtlawmna leh mi dangte tana inpekna te a keng tel. Isua chuan a zirlaite chu mi dangte hmangaih turin a zirtir a, a nun ngeiin hmangaihna a lantir bawk. Isua zirtirna chu thu chauh ni lovin, zirtir nunpuina a ni a, chuvangin, zirtirtu chuan a nun dan hmangin zirlaite chu thil ṭha a zirtir tur a ni.

Zirlaite Harsatna Hriatpui: Bullying

Mizo ṭawng ang maia kan hman harsatna kan hmuh chu classroom (school) a in-bully tih hi a ni. Bullying chu “Mi dangte tihnat, tihduhdah, hrehawm taka tih, koh nawmnah emaw anmahni laka tharum leh thil ṭha lo tak tak hmanga tihduhdah” tiin a tawi zawngin han hrilhfiah ta mai ila. School-a in-bully vanga thil ṭha lo thleng chanchinbuahte kan han hmu leh ṭhin hi thil pawi tak a ni a, sawi chhuah loh a naupangten an tawrh pawh a awm nualin a rinawm. He thilah hian zirtirtute chauh ni lovin, nu leh pate pawh kan pawimawh viau mai: miin kan chunga an tiha kan duh ang chauh hi mi dangte chungah ti a, kan chunga thleng lo tura kan duh chu mi dangte chungah pawh kan ti tur a ni lo tih hi kan fate kan zirtir a ṭul a. Bullying awmzia leh mi dangte bully lo tura zirtir hi nu leh paten mawhah kan lak a ṭul bawk.

Mizoram chungchanga PARAKH Report 2024-ah zirlaite classroom experience report hetiang hi kan hmu:

• 48% chuan classmate-ten an nuihzat/ chhaih nawmnah thu an sawi

• 43% chuan classmate-te hmuhsitna an tawk

• 31% chu classmate-ten an rikrap

• 34% chuan classmate-te kutthlak an tawk

• 29% chuan group activity-ah ‘excluded’ (telh ve loh) an ni tih an sawi

• 21% chuan school-ah him tawk an intih loh thu an sawi.

Zirlai pakhatin ‘bully’ a tawh hian a mark ah chauh a nghawng lo va; mahni a inrin tawkna a hloh a, school nuam tih lohna neiin kal duh lohna a nei a, chu chuan a hma lam hun a nghawng tel thei. Social media hmanga mi hmuhsitna leh video/thlalak thehdarh pawhin tunlai khawvelah hian zirlaite nunah nghawng nasa tak a nei thei. Chuvangin, zirtirtu chu zirtirna petu a nih piah lamah, zirlaite himna humhalhtu a nih telna hian a pawimawhna a tilang lehzual a. Zirtirtute hna pawimawhna chu zirlaite academic result-ah chauh ni lovin; zirlaite hrechiang a, an taksa leh rilru himna leh classroom boruak ṭha siam hi zirtirtu hnain a kentel a ni.

Zirtirtu ṭha chuan -

1. Bullying thlen dan chu a hmu thiam tur a ni ang.

2. Zirlaiin an harsatna an sawi ngamna turin classroom environment ṭha a siam tur a ni.

3. Victim (a tuartu) ngaihsak tur.

4. Mi dang bully-tu chu hrem mai lovin, a thil tih dik loh chu a hrilh fiah tel tur a ni.

5. Nu leh pate, school a thuneitute leh a ṭul chuan counsellor-te thawhpui tur.

6. Zirlai zawng zawngte chu inzah tawnna leh khawngaihna zirtir tur.

“Zirtirtu ṭha chuan beiseina a kai tho thei a, ngaihtuah thiamna leh zir duhna thinlung a tuh thei,” tih hian bullying chungchangah pawh awmzia a nei hle. Zirlai fel lo deuh emaw, mahni inrin tawkna nei lo, chhungkaw harsatna kara lokal emaw chu zirtirtuin ‘A hlu a ni’ tih hriattirin, beiseina thar pein a nunah danglamna a thlen thei a ni.

Technology Khawvela Zirtirtu

Tunlai khawvelah internet leh artificial intelligence avangin information hi awlsam takin kan hmu thei a, technology hmangin in-bully pawh a lo thleng thei. Social media-ah mi hmuhsitna, thu dik tawk lo, mi mal taksa thlalak thehdarh leh ṭhiante zinga telh ve lohna te chuan zirlai nunah nghawng nasa tak an nei thei a. Chuvangin, tunlaia zirtirtu chuan zirlaibu chauh ni lovin digital citizenship, online him taka hman dan leh technology hman dante pawh a thiamin a inzir (upgrade) a ṭul a, zirlaite a zirtir tel thei tur a ni. Internet chuan information a pe thei; zirtirtu chuan information engtin nge hman tur tih a zirtir thung. AI chuan chhanna a pe thei; zirtirtu chuan dik leh dik lo, ṭha leh ṭha lo thliar thiamna a zirtir thung a ni.

Zirtirtu Pakhatin Khawtlang a Thlak Danglam Thei

Zirtirtu zirtirna nghawng chu school gate chhungah a tawp mai lo.

Zirtirtu ṭha chuan zirlai chhungkua a nghawng a.

Chhungkaw ṭha chuan khawtlang a nghawng a.

Khawtlang ṭha chuan ram a siam ṭha thei a ni.

Teachers’ Day / Zirtirtute Ni

Teachers’ Day-ah hian zirlaiten kan zirtirtute hnenah card emaw, pangpar emaw, thilpek emaw kan pe thei. Mahse, thilpek aia pawimawh zawk chu kan nunah an zirtirna kan nun chhuahpui hi a ni.

Zirtirtu chuan inthunun dan a zirtir che, i nun chu thunun rawh.

Zirtirtu chuan mi dangte zah turin a zirtir che, mi dangte zah rawh.

Zirtirtu chuan zir zel turin a fuih che, zirna chu tawpsan suh.

Zirtirtu chuan mi dangte ṭanpui turin a zirtir che, tlawmngaihna chu nunpui rawh.

Zirtirtu chuan mi bully lo turin a zirtir che, mi dangte himna leh zahawmna chu humhalh rawh.

Zirtirtu Chu Percentage Piaha Mihring Nun Siamtu a ni

Mizoram hi 98.2% literacy rate ni mekin school 3,974 ah zirlai 2,79,882 leh zirtirtu 24,952 kan nei a (UDISE+2024-2025). Mahse, he figure aia thil hlu zawk chu zirtirtu pakhatin zirlai pakhat nun a thlak danglam theihna hi a ni.

Zirtirtute hming hi chanchinbuah emaw, social media-ah lang tam lo mahse, society architect, khawtlang nun siamtute an ni a. An hnathawh rah chu khawtlang, ram leh kohhran hruaitu, doctor, engineer, scientist, civil servant, artist, entrepreneur leh eizawnna hrang hrangah kan hmu tawh a, kan hmu mek a, kan hmu zel bawk ang.

Nelson Mandela chuan, “Zirna hi khawvel thlak danglam tura hmanraw ṭangkai ber a ni,” a lo ti a. Aristotle pawhin, “Thil hria chuan, a ti a. Chu’ng thil hrethiam chuan, a zirtir,” tih a lo sawi bawk a. Zirtirtu chuan thil hriatna a nei a; mahse, chu hriatna chu mi dangte hnenah a hlan chhawng ṭhin a ni.

Zirlai pakhat chuan doctor nih a tum.

Zirlai pakhat chuan scientist nih a duh.

Zirlai pakhat chuan zirtirtu ngei nih a tum.

Zirlai pakhat chuan a chhungkaw dinhmun siam ṭha turin a inzir.

Zirlai pakhat chuan bully a tawh vangin school kal a huphurh.

Zirlai pakhat chu zirtirtu pakhatin a fuihna avangin a inring tawk leh.

Chutiang zirlai tinte hma lam hunah hian zirtirtuin an nunah nghawng a nei a ni.

Tunlaiah naupangte dikna chanvo chungchanga inzirtirna leh dan kenkawhna a ṭha thaw khatin a hriat a, a lawmawm hle. Chutih rualin, zirtirtuten naupangte thunun an ṭul hunah a awm tawka an lo thunun a nih pawhin nu leh pate hian zirtirtute hi kan hmelma ni lovin kan fate nu leh pa pahnihna an ni tih hi pawm ila. Thawhhona ṭha tak karah kan fate chu zirlai hlawhtling an lo ni ngei ang.

Mizorama zirtirtu zawng zawngte, in inpekna leh in thawhrimna avangin kan lawm a, Teachers’ Day zahna chibai kan buk a che u. In thawhrimna avangin Mizoram hi 98.2% literacy rate-ah a thleng a; mahse, in hnathawh rah chu percentage-ah chauh ni lovin; kan chhuan tharte nun dan hmangin kan ram leh hnamah a lo lang dawn a. In classroom chu zirlaite tan hriatna hmun chauh ni lovin, himna, hmangaihna, inzah tawnna leh beiseina hmun lo ni zel se la, in zirtirna meichherin Mizoram hma lam hun chu tieng zel rawh se.

- Ammie Lalnunpuii